Đây là lần đầu tiên hàng hóa xuất khẩu Việt Nam phải đối mặt với một vụ điều tra đúp (chống bán phá giá và chống trợ cấp). Phân tích kỹ vụ việc để lại nhiều bài học quý giá cho xuất khẩu Việt Nam.

Sản phẩm bị kiện là túi đựng hàng trong các siêu thị, hiệu thuốc, cửa hàng. Sau quá trình điều tra, Bộ Thương mại Mỹ (DOC) có kết luận cuối cùng về biên độ trợ cấp với mức thấp nhất là 0,44%, cao nhất 52,56%, biên độ chung toàn quốc là 5,28%. Là vụ điều tra chống trợ cấp đầu tiên mà hàng hóa Việt Nam phải đối mặt ở Mỹ, vụ điều tra chống trợ cấp túi nhựa PE có ảnh hưởng lớn đến các vụ việc sau này ở nhiều khía cạnh, đặc biệt là kết luận của DOC về từng cáo buộc trợ cấp có thể đóng vai trò như "tiền lệ" cho những vụ kiện sau này đối với Việt Nam, nếu có.

Trong đơn kiện, nguyên đơn cáo buộc rằng, Chính phủ Việt Nam có chính sách phát triển và mở rộng ngành túi nhựa PE Việt Nam với các hình thức trợ cấp như hỗ trợ tài chính cho những nỗ lực tăng cường xuất khẩu hàng hóa Việt Nam, doanh nghiệp xuất khẩu được vay với lãi suất ưu đãi, ưu đãi xúc tiến xuất khẩu, ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp, miễn thuế giá trị gia tăng…

Việt Nam đã nỗ lực đấu tranh để DOC chấp nhận coi ngày 11/1/2007 là ngày mốc để chỉ các trợ cấp sau ngày này mới bị xem là có thể khiếu kiện. Mốc này đã góp phần loại trừ đa số cáo buộc trợ cấp của nguyên đơn trong vụ kiện. Trên thực tế, sau thời gian này, Việt Nam bắt đầu thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ trong khuôn khổ WTO, trong đó có việc loại bỏ các trợ cấp không hợp pháp. Vì vậy, đây là một lợi thế lớn cho các doanh nghiệp nếu vướng phải các vụ kiện chống trợ cấp tại Mỹ trong tương lai.

Những bài học cần chú ý

Một số vấn đề DOC đã có kết luận bất lợi cho phía Việt Nam mà trong các vụ việc tiếp theo có nhiều khả năng là doanh nghiệp sẽ vướng phải những nội dung này. Ví dụ, DOC không thừa nhận Việt Nam có một thị trường đất đai và sử dụng mốc giá thuê đất của nước ngoài để thay thế hay DOC không chấp nhận hệ thống giám sát lượng hàng nhập khẩu sử dụng trong sản xuất hàng xuất khẩu của Việt Nam hiện tại là phù hợp để kiểm soát hàng nhập và hàng sử dụng vào sản xuất hàng xuất khẩu, vì thế chính sách hoàn thuế nhập khẩu nguyên liệu để xuất khẩu không được chấp nhận.

Trong vụ kiện nêu trên, API và Fotai là hai doanh nghiệp lớn nhất trong số ba bị đơn bắt buộc rút khỏi vụ điều tra (hoàn toàn hoặc một phần) đã dẫn tới việc DOC áp dụng thông tin thực tế sẵn có. Đây là một điều nguy hiểm, ảnh hưởng lớn đến kết quả điều tra do thông tin thực tế sẵn có bất lợi thường là thông tin do phía nguyên đơn cung cấp (vì vậy rất bất lợi cho phía Việt Nam - bên bị đơn). Biên độ trợ cấp và tương ứng với đó là mức thuế chống trợ cấp của các bị đơn tương ứng vì thế cũng bị tăng lên đáng kể.

Trên thực tế, API đã bị áp dụng thuế chống trợ cấp cuối cùng là 52,56% (quá cao so với mức thuế chống trợ cấp sơ bộ 0,2% khi mà API còn hợp tác đầy đủ với cơ quan điều tra). Fotai bị sử dụng thông tin sẵn có bất lợi cho một số chương trình trợ cấp liên quan, biên độ trợ cấp chung được tính ra cho công ty này là 5,28% (so với biên độ 4,24% trong điều tra sơ bộ khi Fotai có sự hợp tác đầy đủ). Kết quả điều tra của ba bị đơn bắt buộc đã ảnh hưởng lớn đến các công ty khác không được lựa chọn điều tra.

Theo Hội đồng Tư vấn các biện pháp phòng vệ thương mại quốc tế, việc tập hợp các doanh nghiệp từ đầu vụ kiện để thống nhất hành động, tham gia ý kiến với DOC trong việc lựa chọn bị đơn bắt buộc và các bị đơn được lựa chọn điều tra có sự cam kết tham gia đầy đủ là rất quan trọng. Ngoài ra, những bản trả lời của các bị đơn nên được gửi trước cho các cơ quan có thẩm quyền Việt Nam để luật sư tư vấn có thể kiểm soát trước và khuyến nghị điều chỉnh phù hợp nhằm đạt được kết quả thống nhất.

Trong vụ kiện này cũng như trong những trường hợp có thể xảy ra khác, khả năng các doanh nghiệp FDI được lựa chọn để làm bị đơn bắt buộc là rất lớn (do trong một số ngành, doanh nghiệp FDI là các doanh nghiệp xuất khẩu lớn nhất sang một thị trường nào đó). Điều bất cập là các doanh nghiệp FDI dễ dàng chuyển sản xuất sang nước khác nếu hàng Việt Nam bị áp đặt biện pháp phòng vệ, vì vậy họ dễ "bỏ lửng" hoặc thậm chí "bỏ rơi" vụ điều tra, kết quả bất lợi thì họ tuyên bố phá sản, đóng cửa nhà máy ở Việt Nam và di chuyển sản xuất sang nước khác.

Trong trường hợp cụ thể này, API thông báo rút khỏi cuộc điều tra tháng 10/2009 và đến tháng 2/2010 thì họ hoàn thành toàn bộ thủ tục đóng cửa nhà máy ở Việt Nam. Như vậy, thuế có cao bao nhiêu chăng nữa thì họ cũng không bị ảnh hưởng, trong khi các doanh nghiệp Việt Nam lại bị thiệt hại nặng nề từ mức thuế suất cao mà các bị đơn bắt buộc gây ra.

Theo khuyến nghị của các luật sư và chuyên gia, có lẽ Việt Nam cần nghĩ đến một cơ chế ràng buộc trách nhiệm nào đó với các doanh nghiệp FDI để hạn chế hiện tượng này (chẳng hạn, khi cấp đăng ký kinh doanh/thành lập doanh nghiệp FDI thì buộc doanh nghiệp phải cam kết hành động vì lợi ích chung của Việt Nam và nếu đi ngược lại thì sẽ phải bồi thường thiệt hại).