CCP và bước nâng cấp hạ tầng
Thông tư 145/2026/TT-BTC ngày 30/9/2026 của Bộ Tài chính, có hiệu lực từ ngày 16/11/2026, đánh dấu thêm một bước trong quá trình chuẩn bị đưa cơ chế CCP vào thị trường chứng khoán cơ sở.
Điểm đáng chú ý không chỉ là việc bổ sung các quy định về thành viên bù trừ, quỹ bù trừ hay ký quỹ, mà còn nằm ở sự thay đổi căn bản trong cách thức quản trị rủi ro sau giao dịch.
Theo mô hình CCP, tổ chức bù trừ trung tâm, thông qua cơ chế thế vị, trở thành đối tác của các bên trong giao dịch, thay vì để rủi ro thanh toán tồn tại trực tiếp giữa các bên tham gia. Đi cùng với đó là hệ thống nhiều lớp phòng vệ, gồm ký quỹ, nguồn lực của thành viên bù trừ, quỹ bù trừ và các cơ chế xử lý khi xảy ra mất khả năng thanh toán.
Ông Nguyễn Sơn, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) cho biết, CCP là phương thức bù trừ, thanh toán được áp dụng phổ biến trên thị trường chứng khoán quốc tế nhờ ưu thế về quản lý rủi ro đa tầng. Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, vai trò của CCP càng được đề cao trong kiểm soát rủi ro hệ thống, hạn chế nguy cơ đổ vỡ dây chuyền và bảo đảm an toàn thị trường tài chính. Hiện khoảng 80% thị trường chứng khoán trên thế giới đã áp dụng CCP đối với chứng khoán cơ sở, chứng khoán phái sinh hoặc cả hai.
Thực tế, VSDC đã vận hành CCP trên thị trường chứng khoán phái sinh kể từ khi thị trường này khai trương ngày 10/8/2017 với sản phẩm hợp đồng tương lai chỉ số VN30. Kinh nghiệm gần một thập kỷ vận hành thị trường phái sinh là nền tảng quan trọng để triển khai mô hình này trên thị trường cơ sở.
Theo ông Sơn, một điểm quan trọng của mô hình mới là thông qua cơ chế thế vị, CCP tham gia vào quá trình thanh toán với vai trò đối tác trung tâm, đồng thời thiết lập nhiều lớp phòng vệ rủi ro phù hợp với thông lệ quốc tế. Qua đó, mức độ an toàn của hệ thống được nâng lên, quyền lợi nhà đầu tư được bảo vệ tốt hơn và niềm tin đối với thị trường được củng cố.
Nhìn rộng hơn, đây không đơn thuần là sự thay đổi một quy trình kỹ thuật ở phía sau giao dịch. CCP là cấu phần quan trọng của hạ tầng hậu giao dịch và có thể trở thành nền móng để thị trường chuyển từ cách quản lý rủi ro tương đối đồng nhất sang cơ chế phân loại, lượng hóa và định giá rủi ro cụ thể hơn.
Một trong những vấn đề được thị trường quan tâm là hiệu quả sử dụng vốn sau khi CCP được triển khai.
Thông tư 145 cho phép thành viên bù trừ tự đánh giá và quyết định mức tiền ký quỹ bù trừ ban đầu đối với giao dịch mua cổ phiếu, chứng chỉ quỹ của một số nhóm nhà đầu tư, trong đó có nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức.
Quy định này cũng áp dụng với một số nhà đầu tư tổ chức như giao dịch tự doanh của công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ, công ty đầu tư chứng khoán, tổ chức kinh doanh bảo hiểm, ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và các quỹ đầu tư, quỹ hưu trí đáp ứng quy định.
Trong khi đó, với giao dịch mua cổ phiếu, chứng chỉ quỹ của nhà đầu tư không thuộc các nhóm trên, mức ký quỹ bù trừ ban đầu vẫn bằng 100% giá trị giao dịch mua dự kiến, ngoại trừ giao dịch ký quỹ theo quy định. Giao dịch mua chứng quyền có bảo đảm cũng áp dụng mức 100%.
Như vậy, CCP chưa đồng nghĩa với việc toàn bộ nhà đầu tư được giảm số tiền cần có để thực hiện giao dịch.
Tuy nhiên, về dài hạn, điểm đáng chú ý hơn là nghĩa vụ bảo đảm có thể được gắn với đánh giá tín nhiệm và quản trị rủi ro, thay vì chỉ dựa trên một nguyên tắc áp dụng đồng nhất.
Trao đổi với Báo Đầu tư Chứng khoán, tổng giám đốc một công ty chứng khoán cho biết, việc triển khai CCP trước hết là bước tiến về an toàn thanh toán, nhưng quan trọng hơn là tạo nền tảng để nâng hiệu quả sử dụng vốn trong dài hạn.
“Với nhiều nhà đầu tư thông thường, mức ký quỹ bù trừ ban đầu đối với giao dịch mua vẫn tương đương 100% giá trị giao dịch dự kiến. Vì vậy, trong giai đoạn đầu, tác động của CCP tới khả năng giải phóng nguồn vốn có thể chưa diễn ra ngay lập tức. Tuy nhiên, CCP tạo ra một cơ chế quản trị rủi ro tập trung, minh bạch và có nhiều lớp phòng vệ”, vị này nhận định.
Theo ông Nguyễn Sơn, cơ chế ký quỹ của CCP mở ra khả năng sử dụng vốn hiệu quả hơn khi thành viên bù trừ có thể quyết định mức ký quỹ đối với các nhóm nhà đầu tư được phép trên cơ sở đánh giá tín nhiệm và quản trị rủi ro. Khi được triển khai đầy đủ, thị trường kỳ vọng cơ chế này sẽ từng bước tháo gỡ rào cản prefunding (yêu cầu có đủ tiền trước khi giao dịch), tạo thuận lợi cho nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư nước ngoài, đồng thời hỗ trợ nâng hạng và cải thiện thanh khoản.
Thông tư 145 cũng tiếp tục tạo thuận lợi cho nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức khi cho phép mua cổ phiếu mà không bắt buộc phải có đủ tiền ngay tại thời điểm đặt lệnh. Nhà đầu tư phải hoàn tất nghĩa vụ tiền theo thời hạn quy định trước thời điểm thanh toán; trường hợp thiếu tiền, cơ chế thanh toán thay và kiểm soát rủi ro được thiết lập.
Qua đó, hạ tầng thị trường đang từng bước chuyển từ yêu cầu “có đủ tài sản trước giao dịch” sang mô hình quản trị rủi ro dựa trên nhiều lớp bảo đảm và trách nhiệm của các trung gian.
Từ CCP tới những cơ chế giao dịch mới
CCP mở ra khả năng sử dụng vốn hiệu quả hơn trên cơ sở đánh giá tín nhiệm và quản trị rủi ro.
Đối với các công ty chứng khoán, mô hình mới vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực tài chính, quản trị rủi ro, công nghệ và kiểm soát tài sản khách hàng.
Khi rủi ro được lượng hóa và quản lý tốt hơn, nguồn lực tài chính có thể được phân bổ hiệu quả hơn, thay vì phải áp dụng một mức bảo đảm đồng nhất cho mọi đối tượng.
Ở chiều ngược lại, công ty chứng khoán tham gia với vai trò thành viên bù trừ cũng phải đáp ứng yêu cầu cao hơn về trách nhiệm và năng lực quản trị rủi ro. Thành viên bù trừ trực tiếp thực hiện bù trừ, thanh toán giao dịch của mình và khách hàng, trong khi thành viên bù trừ chung có thể cung cấp dịch vụ cho thành viên giao dịch không bù trừ và khách hàng của các thành viên này.
Điều này có thể tạo ra sự phân hóa rõ hơn về năng lực giữa các công ty chứng khoán. Vốn lớn chưa đủ; các thành viên còn cần hệ thống công nghệ, mô hình đánh giá tín nhiệm, quản trị hạn mức và khả năng giám sát rủi ro theo thời gian thực.
Một cấu phần quan trọng khác là quỹ bù trừ. Khi CCP được triển khai, quỹ hỗ trợ thanh toán hiện hành sẽ được thay thế bằng quỹ bù trừ hình thành từ đóng góp của các thành viên. Đây là một trong những lớp nguồn lực nhằm xử lý rủi ro khi một thành viên không hoàn thành nghĩa vụ.
Ở góc độ thị trường, đây có thể là giá trị lớn nhất của CCP: chuyển trọng tâm từ kiểm soát rủi ro chủ yếu bằng yêu cầu tài sản trước giao dịch sang quản trị rủi ro dựa nhiều hơn trên ký quỹ, đánh giá tín nhiệm, nguồn lực của thành viên và các tầng bảo vệ của hệ thống.
Theo kế hoạch được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước công bố, CCP cho thị trường chứng khoán cơ sở được định hướng vận hành từ quý I/2027.
Nhìn từ góc độ này, mức ký quỹ 100% đối với nhiều nhà đầu tư ở giai đoạn hiện tại không phủ nhận ý nghĩa của CCP đối với hiệu quả sử dụng vốn. Đây có thể được xem là bước đi thận trọng khi thị trường chuyển sang một cấu trúc quản trị rủi ro mới. Khi CCP vận hành ổn định, năng lực thành viên được nâng cao và dữ liệu rủi ro đủ độ sâu, dư địa tối ưu hóa yêu cầu ký quỹ, sử dụng vốn và phát triển các nghiệp vụ mới sẽ rộng hơn.
