Kinh tế đêm đóng vai trò đáng kể, bổ trợ cho mô hình tăng trưởng tổng thể của TP.HCM
“Vùng đệm” mở rộng tăng trưởng của TP.HCM
Kinh tế đêm đã và đang đóng vai trò đáng kể, bổ trợ cho mô hình tăng trưởng tổng thể của TP.HCM, đặc biệt trong bối cảnh thành phố sở hữu quy mô dân số lớn, nền tảng du lịch mạnh và môi trường đô thị năng động. Lĩnh vực này hiện phát triển rõ nét nhất ở các ngành như ẩm thực, đồ uống và dịch vụ giải trí - vốn là trụ cột của các hoạt động về đêm.
Kinh tế đêm đóng vai trò như một “vùng đệm” kinh tế và cơ chế mở rộng giá trị, cho phép thành phố tạo thêm nguồn thu ngoài các hoạt động truyền thống ban ngày, góp phần nâng cao sức hấp dẫn của du lịch nội địa lẫn quốc tế thông qua việc kéo dài thời gian trải nghiệm, gia tăng cơ hội chi tiêu và củng cố hình ảnh TP.HCM như một điểm đến sôi động, dễ tiếp cận.
Bên cạnh vai trò thúc đẩy tiêu dùng và du lịch, kinh tế đêm cũng tạo thu nhập và sinh kế, đặc biệt đối với khu vực kinh tế phi chính thức và các hộ kinh doanh nhỏ. Người bán hàng rong, tiểu thương và lao động dịch vụ đều hưởng lợi.
Vượt ra ngoài chức năng kinh tế, kinh tế đêm còn là một nền tảng hiệu quả để giới thiệu văn hóa Việt Nam thông qua ẩm thực, tương tác xã hội và trải nghiệm đô thị theo cách gần gũi và dễ tiếp cận đối với cả người dân lẫn du khách quốc tế. Nếu được quản lý hiệu quả, lĩnh vực này còn góp phần kiến tạo bản sắc đô thị và nâng cao khả năng hiện diện văn hóa của thành phố trên bình diện quốc tế.
Tuy nhiên, dù sở hữu nhiều lợi thế, kinh tế đêm của TP.HCM còn phát triển phân mảnh, tập trung chủ yếu ở một số khu vực nhất định và phụ thuộc nhiều vào các dịch vụ cơ bản như ăn uống, giải trí quy mô nhỏ. Điều này hạn chế cả giá trị kinh tế tạo ra trên mỗi du khách lẫn khả năng cạnh tranh của thành phố so với các điểm đến đêm đa dạng hơn trong khu vực.
Một trong những điểm nghẽn lớn nhất là sự thiếu vắng quy hoạch đô thị tích hợp dành cho kinh tế đêm. Nếu muốn vượt ra khỏi sự tập trung quá hẹp vào ăn uống, thành phố cần một cách tiếp cận mang tính chiến lược và gắn với từng không gian cụ thể, bắt đầu từ việc quy hoạch các khu kinh tế đêm chuyên biệt. Những khu vực này cần được hỗ trợ bởi hạ tầng phù hợp như lối đi bộ thân thiện, điểm sang đường an toàn, hệ thống chiếu sáng tốt hơn, biển chỉ dẫn rõ ràng, cùng các tiện ích thiết yếu như nhà vệ sinh công cộng và lực lượng an ninh hiện diện rõ nét.
Đây là những đầu tư then chốt để cải thiện khả năng tiếp cận, cũng như nâng cao chất lượng trải nghiệm tổng thể.
Quan trọng không kém là việc tăng cường hệ thống di chuyển vào ban đêm. Hiện nay, việc thiếu phương tiện công cộng trong khung giờ muộn đang hạn chế khả năng di chuyển của cả người dân lẫn du khách, từ đó làm giảm nhu cầu tham gia các hoạt động về đêm. Việc kéo dài giờ hoạt động của xe buýt, metro, hoặc phát triển các dịch vụ vận chuyển ban đêm được quản lý bài bản sẽ giúp tăng kết nối và mở rộng quy mô kinh tế đêm.
Về mặt quản lý, thành phố cũng cần hiện đại hóa quy định về giờ hoạt động và đơn giản hóa khung cấp phép. Những ràng buộc hiện nay tạo ra sự thiếu chắc chắn và hạn chế khả năng đổi mới cũng như đầu tư vào các sản phẩm đêm có chất lượng cao hơn. Một môi trường quản lý linh hoạt hơn, minh bạch hơn và có tính điều phối tốt hơn sẽ tạo động lực mạnh mẽ hơn cho khu vực kinh doanh chính thức phát triển.
Song song đó, TP.HCM cũng cần chủ động kiểm soát các tác động ngoại biên thường đi kèm với kinh tế đêm như ô nhiễm tiếng ồn, ùn tắc giao thông, mất trật tự công cộng và rủi ro an toàn. Cách tiếp cận phù hợp là tích hợp ngay từ đầu các giải pháp như vùng đệm quy hoạch, quy định kiểm soát tiếng ồn, hệ thống quản lý đám đông và tăng cường bảo đảm an ninh vào quá trình lập kế hoạch.
Nền tảng thu nhập quyết định sức sống kinh tế đêm
TP.HCM cần chiến lược phát triển kinh tế đêm rõ ràng, linh hoạt, thay vì một quy hoạch cứng nhắc. Một khung định hướng tổng thể sẽ giúp dẫn dắt quá trình phát triển, đồng thời tạo không gian để các hoạt động kinh tế đêm hình thành và mở rộng.
Kinh nghiệm từ các quốc gia trong khu vực cho thấy, kinh tế đêm chỉ phát triển bền vững khi được định hướng bởi chính sách rõ ràng. Tại Thái Lan, Singapore hay Trung Quốc, chính quyền đóng vai trò điều phối mạnh mẽ, quy hoạch rõ ràng các khu vực hoạt động ban đêm và tích hợp chặt chẽ với chiến lược du lịch. Các thành phố Thượng Hải, Bangkok cũng đầu tư đáng kể vào giao thông và an toàn để hỗ trợ các hoạt động về đêm.
Ví dụ, tại Trung Quốc, chính quyền địa phương thúc đẩy tiêu dùng ban đêm thông qua việc kéo dài thời gian kinh doanh và phát triển các khu vực chuyên biệt. Một đặc điểm chung khác là sự tập trung không gian. Bangkok hay Thượng Hải quy tụ các hoạt động giải trí, ẩm thực và văn hóa vào những khu vực nhất định, tạo nên cảm giác “điểm đến” rõ ràng, đồng thời giúp quản lý hạ tầng, an toàn và xây dựng thương hiệu tốt hơn.
Các quốc gia này cũng tích hợp kinh tế đêm vào chiến lược du lịch. Tại Thái Lan, chợ đêm và các lễ hội là một phần cốt lõi của ngành du lịch, góp phần kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng chi tiêu của du khách. Cùng với đó là sự đầu tư mạnh mẽ vào các hệ thống hỗ trợ, đặc biệt là giao thông và an toàn. Ví dụ, nhiều thành phố tại Trung Quốc đã kéo dài thời gian hoạt động của metro và điều phối lịch trình giao thông phù hợp với nhu cầu ban đêm.
Bài học quan trọng đối với TP.HCM là cần tránh sao chép máy móc các mô hình quốc tế hoặc thương mại hóa quá mức đời sống về đêm. Thay vào đó, thành phố nên chuyển từ mô hình tự phát sang quy hoạch có tổ chức, đồng thời phát huy những lợi thế văn hóa riêng để tạo bản sắc.
Trong cách tiếp cận tổng thể, kinh tế đêm nên được xem là phần mở rộng của hệ sinh thái du lịch và dịch vụ, thay vì một ngành kinh tế độc lập. Điểm thường bị bỏ qua là kinh tế đêm chủ yếu giúp kéo dài và tái định hình nhu cầu sẵn có, chứ không hoàn toàn tạo ra nhu cầu mới. Phần lớn chi tiêu ban đêm vẫn phụ thuộc vào nguồn thu nhập nền tảng từ cư dân địa phương, khách du lịch nội địa và khách quốc tế. Nói cách khác, chi tiêu ban đêm cuối cùng vẫn được “nuôi dưỡng” bởi năng suất ban ngày - từ việc làm, thu nhập và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.
Chính vì vậy, một nền tảng sản xuất vững mạnh là yếu tố then chốt. Nếu không có tăng trưởng thu nhập và cải thiện năng suất một cách bền vững, kinh tế đêm có nguy cơ chỉ là sự phân bổ lại nguồn chi tiêu vốn đã hạn chế, thay vì tạo ra động lực tăng trưởng mới. Điều này càng rõ nét trong thực tế, khi tại nhiều thành phố, phần lớn tiêu dùng ban đêm đến từ khách nội địa hơn là khách quốc tế.
Thực tế trong giai đoạn đại dịch Covid-19 đã cho thấy, những thành phố phụ thuộc quá nhiều vào khách quốc tế dễ bị suy giảm kinh tế đêm, trong khi những nơi có nền tảng tiêu dùng nội địa mạnh có khả năng chống chịu tốt hơn.
Do đó, TP.HCM cần phát triển kinh tế đêm song hành với các chính sách thúc đẩy tăng trưởng thu nhập, tạo việc làm và nâng cao năng suất. Đồng thời, thị trường cư dân địa phương và khách nội địa nên được xem là nền tảng cốt lõi, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào khách quốc tế.
Tạo bản sắc riêng cho TP.HCM
Trong bối cảnh hiện nay, TP.HCM cần chiến lược phát triển kinh tế đêm rõ ràng, linh hoạt, thay vì một quy hoạch cứng nhắc. Một khung định hướng tổng thể sẽ giúp dẫn dắt quá trình phát triển, đồng thời tạo không gian để các hoạt động kinh tế đêm hình thành và mở rộng theo hướng tự nhiên và bền vững.
Một hướng đi thực tiễn là triển khai thí điểm các khu kinh tế đêm, hoàn thiện khung quy định rõ ràng hơn, đồng thời nâng cấp các hệ thống hỗ trợ như giao thông và an toàn.
Về cốt lõi, một nền kinh tế đêm thành công không chỉ đơn thuần là kéo dài thời gian hoạt động, mà là tạo ra một trải nghiệm đô thị đặc trưng, được định hình bởi văn hóa và sức sáng tạo địa phương.
Để tạo khác biệt, TP.HCM không thể chỉ dựa vào ẩm thực hay hoạt động giải trí về đêm - những yếu tố vốn đã phổ biến trong khu vực. Thay vào đó, thành phố cần đặt nền tảng phát triển kinh tế đêm trên các lợi thế riêng như văn hóa đường phố, sự đa dạng ẩm thực, các ngành công nghiệp sáng tạo và không gian sông nước. Chẳng hạn, những thành phố như Bangkok đã tận dụng hiệu quả các hoạt động ven sông và sự kiện văn hóa để xây dựng bản sắc về đêm riêng biệt. TP.HCM cũng có tiềm năng tương tự, đặc biệt là khu vực dọc sông Sài Gòn.
