Naphtha – một loại chất lỏng được chế biến từ dầu thô – là nguyên liệu đầu vào cơ bản để sản xuất sợi polyester, bao bì và dung môi công nghiệp. Tình trạng khan hiếm này đã khiến truyền thông Nhật Bản đặt ra một thuật ngữ mới: "phá sản do thiếu naphtha", phản ánh nỗi lo ngại ngày càng tăng của các doanh nghiệp về việc đảm bảo nguồn cung nguyên liệu thiết yếu có nguồn gốc từ dầu mỏ.
Một cuộc khảo sát vào tháng 6 của công ty nghiên cứu doanh nghiệp Tokyo Shoko Research đã làm rõ mức độ ảnh hưởng sâu rộng của vấn đề này. Kết quả cho thấy khoảng 80% trong số hơn 7.000 doanh nghiệp tham gia khảo sát gặp khó khăn trong việc thu mua các sản phẩm có nguồn gốc từ dầu mỏ.
Tuy nhiên, đằng sau tình trạng khan hiếm cục bộ tại Nhật Bản là những áp lực lớn hơn đối với nguồn cung toàn cầu. Theo các ước tính vào cuối tháng 8 của Goldman Sachs, tỷ lệ gián đoạn hoạt động tại các nhà máy lọc dầu toàn cầu – khiến công suất lọc dầu bị ngưng trệ hoặc buộc các cơ sở phải cắt giảm sản lượng – đang cao hơn 60% so với mức trung bình theo mùa.
Các chuyên gia phân tích thị trường và ngành công nghiệp cho rằng tình trạng khan hiếm này xuất phát từ hai áp lực chính: xung đột địa chính trị leo thang và các biện pháp kiểm soát xuất khẩu nhiên liệu từ Trung Quốc – quốc gia sở hữu năng lực lọc dầu lớn nhất thế giới.
"Ban đầu, ngành công nghiệp cho rằng yếu tố dẫn tới căng thẳng về nguồn cung là do sự sụt giảm nguồn cung dầu thô bắt nguồn từ xung đột Mỹ - Iran. Tuy nhiên, tháng 6 đã đánh dấu một bước chuyển", Ni Ji, chuyên gia phân tích tại công ty Orient Securities cho biết.
Mặc dù việc mở lại tạm thời eo biển Hormuz vào tháng 6 đã giúp giảm bớt những hạn chế về nguồn cung dầu thô, nhưng giá các sản phẩm dầu mỏ vẫn duy trì ở mức cao. "Đó là lúc ngành công nghiệp nhận ra rằng tình trạng gián đoạn tại các nhà máy lọc dầu toàn cầu mới thực sự là nguyên nhân chính”, nhà phân tích Ni Ji cho biết.
Yan Lili, chuyên gia phân tích tại công ty Xinhu Futures cho biết các xung đột liên quan đến Iran và Ukraine đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động sản xuất nhiên liệu toàn cầu.
"Tình trạng gián đoạn tại eo biển Hormuz đã buộc một số nhà máy lọc dầu châu Á vốn phụ thuộc nhiều vào dầu thô Trung Đông, phải đóng cửa hoặc cắt giảm sản lượng. Song song đó, các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái nhắm vào các nhà máy lọc dầu Nga đã đẩy công suất lọc dầu của nước này xuống mức thấp nhất kể từ đầu năm 2024”, bà cho biết.
Đồng thời, Trung Quốc cũng đã đặt ra các biện pháp hạn chế tạm thời đối với hoạt động xuất khẩu nhiên liệu vào tháng 3, sau khi xung đột Trung Đông bắt đầu bùng nổ Mỹ vào cuối tháng 2. Dù các hạn chế này đã được dỡ bỏ vào tháng 7, nhưng tác động vẫn còn hiện hữu.
Theo báo cáo nghiên cứu tháng 8 của Goldman Sachs, tổng lượng xuất khẩu các sản phẩm dầu mỏ đã qua tinh chế trên toàn cầu đã giảm 25% so với cùng kỳ năm ngoái trong giai đoạn cuối tháng 7 và tháng 8; trong đó, khu vực Vịnh Ba Tư và Nga chiếm tới 75% mức sụt giảm này.
Các chuyên gia phân tích thị trường cho rằng chưa có giải pháp tức thời nào cho tình trạng thắt chặt nguồn cung, trong khi các chuyên gia của Goldman Sachs dự báo công suất lọc dầu toàn cầu sẽ trở lại mức bình thường theo mùa vào nửa cuối năm sau.
Do tình trạng gián đoạn kéo dài, giá của các sản phẩm chủ lực từ dầu mỏ, bao gồm nhiên liệu bay, đã tăng mạnh và vượt xa mức tăng của giá dầu thô kể từ tháng 3.
Dữ liệu từ Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA) cho thấy giá nhiên liệu bay trung bình toàn cầu vào tuần trước ở mức 156,85 USD/thùng, tăng 74,2% so với cùng kỳ năm ngoái. Trong khi giá dầu Brent đã tăng khoảng 30% so với cùng kỳ tính đến ngày 28/8.
Các chuyên gia của Goldman Sachs ước tính biên lợi nhuận trung bình đối với dầu diesel và nhiên liệu bay vẫn cao gấp ba lần so với năm ngoái, trong khi giá dầu Brent giao ngay (Dated Brent) chỉ tăng 34% so với cùng kỳ.
"Trung Quốc sắp bước vào mùa tiêu thụ nhiên liệu cao điểm, và mùa đông ở Bắc bán cầu sẽ tiếp tục thúc đẩy nhu cầu dầu diesel. Kết hợp với tình trạng thiếu hụt nguồn cung, giá các sản phẩm từ dầu mỏ rất có khả năng sẽ duy trì ở mức cao”, nhà phân tích Yan Lili nhận định.
Tuy nhiên, các chuyên gia trong ngành cho rằng mức biên lợi nhuận cao bất thường này vẫn chưa đủ để thúc đẩy đầu tư quy mô lớn vào các nhà máy lọc dầu mới trên toàn cầu.
