Từ công cụ giữ chân khách hàng đến nghĩa vụ tài chính tiềm ẩn
Chính sách thu mua lại kim cương đã bán ra từng được xem là lợi thế cạnh tranh của Công ty cổ phần Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận (PNJ). Doanh nghiệp công khai tỷ lệ thu mua lại theo từng nhóm sản phẩm. Thông thường, khách mua bán lại phải chịu mức khấu hao từ 2-25% giá trị mua ban đầu.
Trong nhiều năm, kim cương tại Việt Nam vừa là món trang sức xa xỉ, vừa được xem là tài sản tích trữ. Chính sách thu mua lại của PNJ góp phần tạo niềm tin cho khách hàng, bởi họ có thể bán lại sản phẩm cho doanh nghiệp khi cần tiền.
Xét dưới góc độ tài chính, cam kết mua lại theo tỷ lệ chiết khấu trên giá bán ban đầu có đặc điểm tương tự một quyền chọn bán (put option) mà PNJ cung cấp kèm sản phẩm. Theo đó, khách hàng có quyền bán lại kim cương theo mức giá xác định trước, kể cả khi giá thị trường giảm thấp hơn mức này.
Khi giá kim cương tăng, PNJ có thể mua lại sản phẩm với mức giá thấp hơn giá thị trường. Ngược lại, khi giá giảm, PNJ có nguy cơ phải mua lại sản phẩm với mức giá cao hơn giá trị có thể thu hồi khi bán ra thị trường. Trong gần 10 năm qua, giá kim cương thế giới giảm mạnh, có thời điểm mất gần 50% so với đỉnh. Trong khi đó, các cam kết mua lại trước đây vẫn có thể tạo ra nghĩa vụ tài chính cho PNJ.
Điều này khiến nhà đầu tư khó đánh giá đầy đủ tác động của chính sách mua lại đến kết quả kinh doanh và bảng cân đối kế toán.
Trước đây, PNJ có thể thu mua lại kim cương và bán ra thị trường trong nước với mức giá phù hợp. Tuy nhiên, sự cố liên quan đến P-Lab làm suy giảm niềm tin của một bộ phận khách hàng, gia tăng nhu cầu bán lại kim cương. Trong bối cảnh giá thế giới đi xuống, PNJ có thể chịu áp lực dòng tiền và rủi ro giảm giá trị hàng tồn kho.
Thay đổi cơ chế mua lại để giảm rủi ro
Việc dự báo giá trị kim cương thu mua lại và xác định nghĩa vụ tài chính liên quan là bài toán phức tạp, gây khó khăn cho nhà đầu tư trong việc định giá PNJ.
Tại một số thị trường như Ấn Độ và Singapore, giá mua bán kim cương ở nhiều kênh giao dịch được xác định theo giá thị trường tại thời điểm giao dịch, có tính đến chất lượng, đặc tính sản phẩm và mức chiết khấu tương ứng.
Theo đó, giá mua lại thường gắn với giá trị thị trường hiện hành. Khoản chiết khấu phản ánh các yếu tố như chi phí xử lý, chênh lệch mua - bán và rủi ro thanh khoản. Trong khi đó, nếu giá mua lại của PNJ tiếp tục neo vào giá bán ban đầu, biến động giá thị trường sẽ không được phản ánh đầy đủ vào giá giao dịch. Cơ chế này khiến nhà đầu tư khó định giá cổ phiếu PNJ.
Ông Lê Đạt Chí, Trưởng khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Kinh tế TP.HCM nhận định, việc dự báo giá trị kim cương thu mua lại, đối chiếu với giá thế giới và xác định nghĩa vụ tài chính liên quan là bài toán phức tạp. Những yếu tố này trực tiếp ảnh hưởng đến việc đánh giá hàng tồn kho và triển vọng lợi nhuận của doanh nghiệp.
Doanh số kim cương càng lớn, quy mô cam kết mua lại trong tương lai càng gia tăng. Nếu doanh nghiệp không công bố định kỳ các dữ liệu về quy mô cam kết, tỷ lệ khách hàng thực hiện quyền bán lại và chênh lệch giữa giá mua lại với giá thị trường, nhà đầu tư sẽ rất khó lượng hóa rủi ro này.
Nếu giá mua lại được điều chỉnh theo giá thị trường tại thời điểm giao dịch, số tiền PNJ phải chi trả sẽ phản ánh sát hơn biến động giá kim cương. Khi giá giảm, mức giá mua lại cũng giảm tương ứng, qua đó chia sẻ một phần rủi ro với khách hàng thay vì để doanh nghiệp gánh chịu phần lớn chênh lệch. Đồng thời, nhà đầu tư có thêm cơ sở đánh giá giá trị hàng tồn kho, mức dự phòng cần thiết và tác động của biến động giá nguyên liệu đến lợi nhuận.
Thay đổi cơ chế mua lại sẽ giúp PNJ tập trung vào các lợi thế cốt lõi như thương hiệu, hệ thống phân phối và năng lực chế tác, đồng thời hạn chế rủi ro từ các cam kết mang tính dài hạn.
Hiện PNJ đã trích lập dự phòng tổn thất liên quan đến chính sách mua lại kim cương theo tỷ lệ chiết khấu trên giá bán ban đầu. Tuy nhiên, liệu các giao dịch mới có tiếp tục làm phát sinh rủi ro tương tự nếu giá kim cương giảm? Đây là vấn đề cần được làm rõ để nhà đầu tư đánh giá đầy đủ rủi ro tài chính và triển vọng dài hạn của PNJ.
