Một lô hàng đồng hồ giả nhãn hiệu bị cơ quan Hải quan phát hiện, bắt giữ.
Từ ngày 1/3/2026, cơ chế kiểm soát hàng giả tại cửa khẩu chính thức bước sang một giai đoạn mới. Thông tư số 06/2026/TT-BTC không chỉ sửa đổi kỹ thuật một số quy định hiện hành mà thiết lập một nguyên tắc quản lý hoàn toàn khác: cơ quan Hải quan được chủ động tạm dừng thông quan khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn hàng giả, thay vì phải chờ đơn yêu cầu từ chủ thể quyền như trước đây.
Đằng sau thay đổi này là một bước chuyển về tư duy quản trị biên giới. Nếu trước kia, dù đã có căn cứ nghiệp vụ, cơ quan Hải quan vẫn phải đợi doanh nghiệp nộp đơn và thực hiện nghĩa vụ bảo đảm tài chính thì nay, quyền chủ động được trao trực tiếp cho Đội trưởng Hải quan cửa khẩu. Đây là sự điều chỉnh có tính bản lề, tác động đến toàn bộ chuỗi thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại khâu kiểm soát biên giới.
Xóa bỏ “khoảng trống” thời gian
Thông tư số 06/2026/TT-BTC sửa đổi, bổ sung Thông tư số 13/2015/TT-BTC và Thông tư số 13/2020/TT-BTC, vốn quy định về kiểm tra, giám sát, tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa có yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
Điểm cốt lõi của sửa đổi lần này là xử lý một nghịch lý tồn tại nhiều năm: tốc độ lưu thông hàng hóa ngày càng nhanh, nhưng tốc độ phản ứng pháp lý lại phụ thuộc vào đơn đề nghị của doanh nghiệp.
Trong cơ chế cũ, dù cán bộ hải quan phát hiện lô hàng có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ rõ ràng, hàng hóa vẫn có thể được thông quan nếu chưa có đơn yêu cầu chính thức.
Khi chủ thể quyền kịp hoàn thiện hồ sơ, hàng hóa vi phạm có thể đã thẩm lậu vào thị trường nội địa. Khoảng trống thời gian đó khiến hiệu quả bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ bị suy giảm đáng kể.
Điều 10a được bổ sung tại Thông tư số 06/2026/TT-BTC đã khắc phục điểm nghẽn này. Khi có căn cứ nghi ngờ dựa trên phân tích rủi ro, dữ liệu nghiệp vụ hoặc dấu hiệu thực tế, Đội trưởng Hải quan cửa khẩu có thể quyết định tạm dừng thông quan ngay tại hiện trường để xác minh. Vai trò của cơ quan Hải quan vì vậy chuyển từ vị thế “thực thi theo yêu cầu” sang “người gác cổng chủ động”.
Tuy nhiên, quyền chủ động không đồng nghĩa với quyền tùy nghi. Thông tư thiết lập cơ chế trách nhiệm rõ ràng đối với chính cơ quan thực thi. Nếu việc tạm dừng được xác định là không có căn cứ, gây thiệt hại cho chủ hàng, cơ quan Hải quan phải bồi thường và chi trả toàn bộ chi phí phát sinh như lưu kho, xếp dỡ, bảo quản trong thời hạn 10 ngày làm việc.
Cơ chế này tạo ra điểm cân bằng cần thiết. Nhà nước được trao quyền hành động nhanh để bảo vệ lợi ích công cộng và quyền sở hữu trí tuệ, nhưng đồng thời bị ràng buộc bởi trách nhiệm tài chính cụ thể nếu quyết định sai.
Áp lực đó buộc cán bộ thực thi phải nâng cao năng lực thẩm định, sử dụng chứng cứ kỹ thuật chặt chẽ và tuân thủ quy trình nghiệp vụ minh bạch.
Ở một tầng sâu hơn, quy định mới khẳng định quan điểm: bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là bảo vệ tài sản của doanh nghiệp, mà còn là bảo vệ trật tự thị trường, sức khỏe người tiêu dùng và uy tín môi trường đầu tư. Khi hàng giả bị chặn ngay từ biên giới, chi phí xã hội của việc thu hồi, xử lý vi phạm trong nội địa sẽ giảm đáng kể.
Siết quản lý cả thương mại điện tử
Một hệ thống kiểm soát chủ động không thể dựa vào cảm quan cá nhân. Thông tư số 06/2026/TT-BTC vì vậy đặt trọng tâm vào nền tảng dữ liệu số và chuẩn hóa quy trình điện tử.
Toàn bộ hồ sơ bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, yêu cầu kiểm soát và thông tin liên quan được tiếp nhận, cập nhật và xử lý qua Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan. Nhờ đó, khi phát sinh lô hàng nghi vấn tại một cửa khẩu, cán bộ có thể đối soát ngay với cơ sở dữ liệu toàn quốc về nhãn hiệu, quyền đã đăng ký, lịch sử vi phạm và thông tin rủi ro.
Việc số hóa mang lại hai lợi ích cốt lõi: tính nhất quán và tính kịp thời. Quyết định tạm dừng không còn phụ thuộc vào hồ sơ giấy hoặc trao đổi thủ công giữa các đơn vị, mà dựa trên dữ liệu đồng bộ theo thời gian thực. Điều này giảm thiểu sai lệch, hạn chế nhũng nhiễu và nâng cao khả năng truy vết.
Thông tư cũng trực diện xử lý “vùng xám” của thương mại điện tử xuyên biên giới. Trong bối cảnh hàng giả không chỉ đi theo container lớn mà còn len lỏi qua hàng triệu gói bưu chính, chuyển phát nhanh giá trị thấp, nếu cơ chế kiểm soát chỉ tập trung vào lô hàng truyền thống thì sẽ bỏ lọt một phần đáng kể rủi ro.
Quy định mới không đặt ra ngoại lệ cho hàng hóa giao dịch trực tuyến. Mọi lô hàng, dù thuộc thương mại điện tử hay truyền thống, nếu có dấu hiệu vi phạm đều phải chịu quy trình tạm dừng tương đương. Nguyên tắc quản lý rủi ro hiện đại được áp dụng để phân loại tuyến đường, doanh nghiệp vận chuyển và chủ thể có lịch sử vi phạm, từ đó tập trung nguồn lực kiểm soát hiệu quả.
Bên cạnh đó, Thông tư siết chặt kiểm tra đối với hàng quá cảnh và tạm nhập tái xuất. Đây là khâu dễ bị lợi dụng để trung chuyển hàng giả quốc tế. Việc tăng cường giám sát ở khâu này không chỉ bảo vệ thị trường nội địa mà còn góp phần nâng cao uy tín của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới yêu cầu tiêu chuẩn thực thi quyền sở hữu trí tuệ ngày càng cao.
Việc đồng bộ lại danh xưng tổ chức theo mô hình chi cục hải quan khu vực cũng giúp xác định rõ thẩm quyền, bảo đảm mạch quản lý thống nhất từ phân tích dữ liệu trung tâm đến quyết định tại cửa khẩu.
Theo đại diện Cục Hải quan, Thông tư số 06/2026/TT-BTC không đơn thuần là sửa đổi thủ tục mà là một cấu phần trong chiến lược hiện đại hóa quản trị biên giới. Sự kết hợp giữa thẩm quyền chủ động, cơ chế bồi thường minh bạch và hạ tầng dữ liệu số tạo ra một tiêu chuẩn mới trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ.
Từ ngày 1/3/2026, thông điệp được xác lập rõ ràng: biên giới không còn là điểm trung chuyển an toàn cho hàng giả. Khi cơ chế kiểm soát chuyển từ bị động sang chủ động, rủi ro vi phạm tăng lên đáng kể, còn chi phí tuân thủ pháp luật trở thành lựa chọn hợp lý duy nhất đối với doanh nghiệp.
Trong dài hạn, bước ngoặt này không chỉ giúp ngăn chặn hàng giả hiệu quả hơn, mà còn góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ sức sáng tạo của doanh nghiệp và củng cố niềm tin của nhà đầu tư vào hệ thống thực thi pháp luật tại Việt Nam.
