Tại châu Á - Thái Bình Dương, hội nhập vào các chuỗi giá trị toàn cầu từ lâu được xem là một chiến lược phát triển hiệu quả. Đây là những mạng lưới sản xuất liên kết, trong đó các công đoạn khác nhau của quá trình tạo ra một sản phẩm được thực hiện tại nhiều địa điểm, thậm chí trải rộng trên toàn thế giới.
Ngành xe điện (EV) là một ví dụ điển hình. Lithium dùng cho pin có thể được khai thác tại Úc; nickel đến từ Indonesia; còn coban và than chì có thể được cung cấp bởi Trung Quốc. Sau quá trình chế biến và tinh luyện - có thể diễn ra tại một quốc gia khác - các nguyên liệu này được sử dụng để sản xuất pin tại Hàn Quốc hoặc Nhật Bản. Chất bán dẫn và linh kiện điện tử được cung ứng bởi những nhà sản xuất chuyên biệt như Malaysia và Hàn Quốc.
Trong khi đó, hoạt động lắp ráp xe diễn ra tại nhiều quốc gia khác nhau, với Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Malaysia, Thái Lan và Việt Nam được xem là các trung tâm lắp ráp chính trong khu vực. Ấn Độ, Nhật Bản và Singapore lại nổi lên như những trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) quan trọng.
Việc tham gia vào thương mại toàn cầu thông qua chuyên môn hóa ở từng công đoạn sản xuất cụ thể trong các mạng lưới liên kết này đã giúp nhiều nền kinh tế trong khu vực thúc đẩy công nghiệp hóa, nâng cao năng suất và giảm nghèo đáng kể.
 |
| Bà Ana Kristel Molina-Lapid, Cán bộ Kinh tế cấp cao của ADB, Vụ Nghiên cứu Kinh tế và Tác động Phát triển |
Tuy nhiên, trong nhiều thập kỷ qua, không ít quốc gia dù đã tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu nhưng vẫn chủ yếu đảm nhiệm các khâu có giá trị gia tăng thấp. Họ chỉ thu được phần nhỏ giá trị được tạo ra dọc chuỗi sản xuất, ngay cả khi sản lượng sản xuất ngày càng tăng.
Chuỗi giá trị xe điện phản ánh rất rõ thực tế này. Các hoạt động như khai thác khoáng sản, chế biến cơ bản hay lắp ráp xe thường mang lại biên lợi nhuận thấp và dễ biến động. Trong khi đó, những khâu như nghiên cứu và phát triển, sản xuất linh kiện công nghệ cao - đặc biệt là chất bán dẫn - hay tích hợp hệ thống mới là nơi tạo ra giá trị lớn nhất.
Điều này dẫn tới sự phân bổ giá trị rất không đồng đều giữa các chủ thể tham gia chuỗi giá trị xe điện.
Ngay cả những nền kinh tế giàu tài nguyên cũng đối mặt với bài toán tương tự. Việc sở hữu lithium hay nickel có thể giúp một quốc gia có vị trí ban đầu trong chuỗi cung ứng xe điện, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc họ sẽ tự động chuyển từ các công đoạn giá trị thấp sang những phân khúc có giá trị cao hơn.
Quá trình chuyển dịch từ khai thác khoáng sản sang tinh luyện, rồi tới sản xuất linh kiện pin và cuối cùng là các phân khúc công nghệ cao đòi hỏi đầu tư dài hạn, sự phối hợp chính sách chặt chẽ và quá trình tích lũy năng lực liên tục.
Indonesia là một ví dụ đáng chú ý. Quốc gia này đã tìm cách thúc đẩy quá trình nâng cấp bằng cách hạn chế xuất khẩu khoáng sản thô và khuyến khích chế biến sâu cũng như sản xuất pin trong nước. Tuy nhiên, chiến lược này cũng cho thấy việc nâng cấp trong chuỗi giá trị khó khăn đến mức nào trên thực tế. Nếu thiếu năng lực nội địa đủ mạnh và thiếu liên kết sâu với khu vực sản xuất trong nước, tăng trưởng bền vững vẫn rất khó đạt được đối với những nền kinh tế đang ở các mắt xích giá trị thấp hơn.
Điều đó cũng phản ánh thực tế rằng những quốc gia đi sau ngày càng gặp nhiều khó khăn hơn trong nỗ lực bắt kịp.
Một khi năng lực sản xuất và mạng lưới công nghiệp đã hình thành, chúng thường có xu hướng tự củng cố theo thời gian. Các nhà cung cấp tập trung quanh những doanh nghiệp dẫn đầu; lực lượng lao động được tích lũy kỹ năng; còn đổi mới sáng tạo tiếp tục phát triển dựa trên nền tảng kiến thức và kinh nghiệm sẵn có.
Chuỗi giá trị toàn cầu thực chất được xây dựng trên nền tảng năng lực công nghiệp và công nghệ đã tồn tại từ trước. Những doanh nghiệp tiên phong thành công thường tạo ra lợi thế “người đi đầu” rất lớn.
Các quốc gia và doanh nghiệp có thế mạnh sẵn có trong lĩnh vực điện tử, hóa chất hoặc sản xuất ô tô có thể nhanh chóng mở rộng sang lĩnh vực xe điện. Họ đã có lực lượng lao động tay nghề cao, mạng lưới nhà cung cấp, năng lực nghiên cứu cũng như khả năng mở rộng quy mô sản xuất. Điều đó tạo ra khoảng cách ngày càng lớn với những nền kinh tế vẫn đang ở giai đoạn tìm cách gia nhập thị trường.
Trong khi đó, môi trường toàn cầu hiện nay cũng ngày càng kém thuận lợi hơn đối với những con đường nâng cấp truyền thống, chẳng hạn như chuyển từ sản xuất phân khúc thấp sang phân khúc cao cấp hơn.
Tự động hóa đang làm giảm vai trò của lao động chi phí thấp trong sản xuất xe điện. Đồng thời, các tài sản vô hình như công nghệ pin hay phần mềm ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong tổng giá trị của xe điện. Căng thẳng địa chính trị cũng trở thành yếu tố quan trọng khi các nền kinh tế lớn tìm cách kiểm soát nguồn khoáng sản chiến lược và những đầu vào then chốt khác.
 |
| Ông Neil Foster-McGregor, Chuyên gia kinh tế chính của ADB, Vụ Tác động Nghiên cứu và Phát triển Kinh tế |
Điều đó đặt ra câu hỏi quan trọng đối với chiến lược phát triển của các nền kinh tế trong khu vực.
Trước hết, trọng tâm cần chuyển từ “tham gia” sang “định vị”. Điều quan trọng không chỉ là có mặt trong chuỗi giá trị, mà là đứng ở đâu trong chuỗi đó.
Trong ngành xe điện, việc cung cấp các nguyên liệu đầu vào chiến lược hoặc linh kiện công nghệ cao rõ ràng mang lại tiềm năng lớn hơn nhiều so với các hoạt động lắp ráp cơ bản. Vì vậy, việc xác định đúng vị trí mục tiêu - dựa trên năng lực hiện có và cơ hội thực tế - là yếu tố then chốt.
Thứ hai, nâng cấp phải trở thành mục tiêu cốt lõi ngay từ đầu.
Quá trình nâng cấp đòi hỏi những nỗ lực có chủ đích và bền bỉ, từ cải tiến quy trình sản xuất, chuyển sang các sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao hơn, đảm nhận thêm các chức năng như thiết kế hay kỹ thuật, cho tới việc mở rộng năng lực sang nhiều ngành công nghiệp khác nhau.
Trong chuỗi cung ứng xe điện, điều đó có thể đồng nghĩa với việc gắn khai thác khoáng sản với chế biến sâu trong nước và sản xuất pin; phát triển năng lực ở các vật liệu đầu vào quan trọng như catốt, anốt hay hệ thống quản lý pin; hoặc xây dựng những phân khúc chuyên biệt như xe máy điện hay xe thương mại điện.
Thứ ba, các nền kinh tế cần đầu tư mạnh hơn vào hệ sinh thái năng lực.
Những quốc gia thành công nhất trong chuỗi giá trị toàn cầu thường là những nơi sở hữu nguồn nhân lực chất lượng cao, hệ thống đổi mới sáng tạo hiệu quả, mạng lưới nhà cung cấp phát triển và các thể chế đủ khả năng hỗ trợ học hỏi cũng như phối hợp chính sách.
Chính các hệ sinh thái này giúp doanh nghiệp hấp thụ công nghệ mới, đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe và từng bước nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị.
Cuối cùng, các nền kinh tế cần tập trung vào những phân khúc cụ thể trong chuỗi giá trị toàn cầu - nơi rào cản gia nhập vẫn còn ở mức có thể vượt qua và cơ hội nâng cấp vẫn hiện hữu.
Điều này đòi hỏi sự hợp tác với doanh nghiệp nước ngoài, tăng cường liên kết khu vực và triển khai các chính sách công nghiệp có mục tiêu nhằm hỗ trợ xây dựng năng lực trong nước.
Mục tiêu quan trọng nhất là giành được phần giá trị gia tăng lớn hơn trong chuỗi sản xuất toàn cầu. Để đạt được điều đó, tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu chỉ là bước khởi đầu cần thiết. Trong bối cảnh cạnh tranh hiện nay, chỉ đứng yên ở vị trí hiện tại sẽ không còn đủ nữa.
