Chỉ chưa đầy một tuần kể từ khi cuộc xung đột mới nhất ở Trung Đông bùng nổ, đã có những dấu hiệu căng thẳng dọc theo các huyết mạch thương mại toàn cầu: từ xuất khẩu gạo bị kẹt tại các cảng ở Ấn Độ đến giá phân bón tăng vọt - yếu tố quan trọng cho sản xuất lương thực.
Một cuộc chiến kéo dài khiến giá năng lượng ở mức cao có thể đẩy lạm phát lên và kéo theo đó là lãi suất, gây thêm khó khăn cho người đi vay. Trong khi đó, các mối đe dọa đối với tàu chở hàng có thể làm gián đoạn chuỗi cung ứng, làm tăng giá cho các doanh nghiệp và người tiêu dùng.
“Cuộc xung đột leo thang ở Trung Đông có thể tác động rất lớn đến nền kinh tế toàn cầu trên nhiều chỉ số, chẳng hạn như lạm phát và tăng trưởng kinh tế”, Dan Katz, Phó giám đốc điều hành tại Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cho biết.
Mức độ nghiêm trọng của hậu quả kinh tế sẽ phụ thuộc vào thời gian kéo dài của cuộc chiến này.
Trước khi cuộc xung đột mới ở Trung Đông leo thang vào cuối tuần qua, IMF dự báo nền kinh tế toàn cầu sẽ tăng trưởng ở mức 3,3% trong năm nay. IMF cho rằng vẫn còn quá sớm để đánh giá tác động kinh tế, đồng thời đang theo dõi sát sao các diễn biến, với một số rủi ro đối với nền kinh tế toàn cầu, bao gồm gián đoạn thương mại nhiều hơn, giá năng lượng tăng vọt và biến động trên thị trường tài chính.
Giá năng lượng là yếu tố then chốt
Tác động của cuộc xung đột đối với nền kinh tế toàn cầu phần lớn phụ thuộc vào giá năng lượng, khi đã tăng vọt trong tuần này do lo ngại về nguồn cung. Dầu Brent đang giao dịch ở mức cao nhất trong hơn 18 tháng.
Hiện tại, rủi ro lớn nhất là việc đóng cửa kéo dài eo biển Hormuz - đây gần như là con đường duy nhất để vận chuyển lượng dầu và khí đốt tự nhiên dồi dào của Trung Đông đến phần còn lại của thế giới. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), tuyến đường thủy hẹp này thường là đường dẫn cho khoảng 1/5 sản lượng dầu và khí đốt tự nhiên hóa lỏng toàn cầu hàng ngày.
Theo Goldman Sachs, giá khí đốt tự nhiên của châu Âu cũng đã tăng vọt và có thể tăng hơn gấp đôi so với mức trước xung đột nếu việc vận chuyển qua eo biển bị gián đoạn trong hơn hai tháng.
Giá khí đốt ở châu Âu vẫn thấp hơn nhiều so với mức đỉnh điểm đạt được vào năm 2022, sau khi xung đột Nga-Ukraine nổ ra, nhưng lượng dự trữ của khu vực thấp hơn nhiều so với những năm gần đây và sẽ cần được bổ sung trước mùa đông năm sau với chi phí có thể cao hơn nhiều.
Theo Holger Schmieding, nhà kinh tế trưởng của ngân hàng Berenberg, lạm phát giá tiêu dùng ở Liên minh châu Âu có thể tăng hơn một điểm phần trăm nếu cuộc xung đột kéo dài trong vài tháng (ở mức 2% vào tháng 1). Và trong kịch bản đó, tăng trưởng kinh tế có thể bị giảm tới nửa điểm phần trăm.
Theo Goldman Sachs, nếu giá dầu duy trì ở mức hiện tại trong vài tháng, lạm phát giá tiêu dùng của Mỹ có thể tăng từ 2,4% trong tháng 1 lên 3% vào cuối năm. Điều đó có thể khiến Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) khó khăn hơn trong việc cắt giảm lãi suất trong năm nay.
Trong khi đó, châu Á thậm chí còn dễ bị tổn thương hơn trước cú sốc giá năng lượng kéo dài. Theo công ty tư vấn Capital Economics, khoảng 80-90% dầu thô và khí đốt tự nhiên hóa lỏng vận chuyển qua eo biển Hormuz đều hướng đến khu vực này, với Trung Quốc là một khách hàng lớn.
“Hầu hết các nền kinh tế ở châu Á đều bị ảnh hưởng nặng nề hơn và đối mặt với lạm phát cao hơn do các cuộc tấn công vào Iran”, các nhà kinh tế châu Á của Capital Economics cho biết.
Những trục trặc trong chuỗi cung ứng
Bên cạnh giá năng lượng, các nền kinh tế châu Á có thể bị ảnh hưởng thông qua một kênh khác: xuất khẩu.
Theo Satish Goel, Chủ tịch Hiệp hội các nhà xuất khẩu gạo toàn Ấn Độ, hơn 400.000 tấn gạo basmati để xuất khẩu đang bị kẹt tại các cảng của Ấn Độ hoặc đang trên đường vận chuyển, do cuộc xung đột đang làm gián đoạn các tuyến đường vận chuyển khắp Trung Đông. Khoảng 75% lượng gạo basmati xuất khẩu hàng năm của Ấn Độ, tương đương khoảng 6 triệu tấn, là đến Trung Đông.
Deepali Bhargava, Trưởng bộ phận nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương tại ngân hàng ING cho biết, Trung Đông đã trở thành điểm đến quan trọng đối với các nhà xuất khẩu châu Á bị ảnh hưởng bởi thuế quan tăng cao của Mỹ. Nếu xung đột kéo dài, Ấn Độ và Trung Quốc sẽ chịu thiệt hại nặng nề nhất.
Việc xuất khẩu gạo bị đình trệ của Ấn Độ cho thấy một mối lo ngại lớn hơn: khả năng gián đoạn rộng hơn đối với thương mại toàn cầu và sản xuất lương thực.
“Eo biển Hormuz rất quan trọng đối với sản xuất lương thực toàn cầu”, Giám đốc điều hành của công ty hóa chất Na Uy Yara International, Svein Tore Holsether nhận định và lưu ý rằng khoảng 1/3 lượng xuất khẩu ure của thế giới được vận chuyển qua eo biển này, cũng như một lượng lớn các nguyên liệu thô khác cần thiết để sản xuất phân bón.
“Phân bón không chỉ là một mặt hàng thông thường - gần một nửa sản lượng lương thực toàn cầu phụ thuộc vào chúng”, ông cho biết thêm.
Theo dữ liệu của CRU Group, một nhà cung cấp dữ liệu thị trường, giá ure của Ai Cập - được xem là một chuẩn tham chiếu của ngành - đã tăng vọt 35% từ đầu tuần đến nay. Giá lưu huỳnh (nguyên liệu được sử dụng trong sản xuất phân bón) cũng đã tăng mạnh. CRU Group cho biết gần một nửa giao dịch lưu huỳnh toàn cầu đến từ các quốc gia ở Trung Đông.
Ngoài việc đẩy chi phí đầu vào lên cao, xung đột ở Trung Đông có thể dẫn đến tắc nghẽn tại các cảng cách xa khu vực giao tranh hàng dặm và làm chậm trễ việc vận chuyển hàng hóa trên toàn thế giới do các tàu phải chuyển hướng.
Theo Judah Levine, Trưởng bộ phận nghiên cứu tại công ty logistics Freightos, các container hướng đến Trung Đông đang bắt đầu dồn lại tại các cảng ở Ấn Độ sau khi một số hãng vận tải lớn tạm ngừng vận chuyển đến khu vực này. Ông cho biết sự gián đoạn càng kéo dài, khả năng thiếu hụt container và giảm năng lực vận chuyển ở những nơi khác càng cao.
Vận tải hàng không thậm chí có thể bị ảnh hưởng nặng nề hơn, với nhiều máy bay bị đình chỉ hoạt động ở Trung Đông và không phận trong khu vực bị hạn chế nghiêm ngặt.
Các hãng hàng không Trung Đông bao gồm Emirates, Qatar Airways và Etihad Airways, chiếm khoảng 13% tổng công suất vận chuyển hàng hóa hàng không toàn cầu.
Theo Theo Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA), vận tải hàng hóa bằng đường hàng không chiếm khoảng 1/3 thương mại toàn cầu, thường dùng để vận chuyển các mặt hàng giá trị cao như điện thoại thông minh, vi mạch và các thiết bị điện tử khác.
Trong một báo cáo tuần này, công ty phân tích vận tải biển Xeneta đã vẽ nên một bức tranh đáng lo ngại: “Xung đột leo thang ở Trung Đông đang tạo ra sự bất định ngay lập tức cho các chuỗi cung ứng, khi hoạt động di chuyển của tàu thay đổi từng giờ và các chủ hàng phải xử lý những lô hàng có thể không còn đến được các cảng theo dự kiến ban đầu”.
