Ninh Bình hoàn thiện ranh giới đề xuất và tiêu chí giá trị nổi bật toàn cầu, hướng tới hồ sơ UNESCO công nhận Quần thể Tam Chúc - Vân Long là Di sản Thế giới
Tổ ấm bền vững bao la của Voọc mông trắng
Tổng lượng Voọc mông trắng ngoài tự nhiên ở Việt Nam hiện ước tính khoảng 540 cá thể. Riêng khu vực đề cử Vân Long - Tam Chúc hiện lưu giữ gần 500 cá thể, chiếm khoảng 87% tổng số cá thể Voọc mông trắng toàn cầu. Không một địa điểm nào khác trên thế giới có giá trị bảo tồn tương đương đối với loài này.
Trong lộ trình đề cử Di sản Thế giới, tỉnh Ninh Bình đã xác lập ranh giới di sản gồm toàn bộ Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, rừng đặc dụng Kim Bảng -
nơi cư trú duy nhất và cuối cùng của loài Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri), một trong những loài linh trưởng quý hiếm nhất thế giới, đang đứng bên bờ vực tuyệt chủng - vào Vùng lõi (Core Zone) của Di sản Thế giới.
Đồng thời, xác lập quy mô di sản với tổng diện tích khoảng 11.115 ha, bao trọn các sinh cảnh cốt lõi từ vùng đất ngập nước Vân Long, các dãy núi đá vôi tại Kim Bảng cho đến cảnh quan văn hóa tâm linh Tam Chúc. Đây là một “diện tích sinh tồn tối thiểu” để duy trì một hệ sinh thái Karst tự vận hành, bảo đảm mọi yếu tố cấu thành Giá trị Nổi bật Toàn cầu (OUV), từ địa chất, đa dạng sinh học đến văn hóa, đều nằm trong một chỉnh thể thống nhất.
 |
Voọc mông trắng đang được bảo về ở Quần thể Vân Long- Tam Chúc |
Và một tiêu đề hồ sơ đề cử di sản đã được in đậm: “Quần thể Vân Long - Tam Chúc: Di sản của sự đồng hành Văn hóa - Sinh thái” - một định danh địa lý, đồng thời là tuyên ngôn về giá trị tự thân của khu vực. “Sự đồng hành” là linh hồn của đề cử, khẳng định rằng tại đây, văn hóa không tách rời sinh thái và con người không đứng ngoài thiên nhiên.
Quần thể Tam Chúc - Vân Long không chỉ là một danh thắng hùng vĩ, mà còn là tổ ấm bền vững, bao la - “ngôi nhà” cuối cùng cho sự tồn tại của Voọc mông trắng trên thế giới. Thực tế xác nhận sự phục hồi ngoạn mục của loài Voọc tại đây là một kỳ tích bảo tồn.
Ba thông điệp gửi gắm đến UNESCO và nhân loại
Quần thể Tam Chúc - Vân Long được đề cử Di sản Thế giới với định hướng thống nhất quản trị theo ranh giới sinh thái, bảo vệ nguyên vẹn hệ sinh thái Karst liên tỉnh. Di sản là không gian sinh tồn quyết định của Voọc mông trắng, loài linh trưởng cực kỳ nguy cấp toàn cầu. Tầm nhìn phát triển đặt văn hóa đồng hành cùng sinh thái, kết hợp quản trị nhà nước chủ đạo với sự tham gia của doanh nghiệp và cộng đồng, đóng góp thiết thực cho mục tiêu phát triển bền vững và Net Zero.
Từ Ninh Bình, Việt Nam, ba thông điệp chính về Di sản đề cử: “Quần thể Tam Chúc – Vân Long: Di sản của sự đồng hành Văn hóa – Sinh thái” (The Van Long - Kim Bang - Tam Chuc Complex: A Legacy of Bio-cultural Co-existence) đã được gửi gắm tới UNESCO và nhân loại.
Đó là thông điệp về xóa bỏ sự chia cắt về mặt địa lý hành chính để thiết lập một hệ quản trị thống nhất, dựa trên sự liền mạch của hệ sinh thái Karst. Việc xác lập ranh giới hơn 11.000 ha không chỉ là con số diện tích, mà là việc xác lập một “thực thể sống” cần được bảo vệ nguyên vẹn nhằm bảo đảm sự vận hành của các quá trình sinh học.
Thông điệp về trách nhiệm toàn cầu đối với sự sinh tồn của loài. Di sản đề cử nắm giữ chìa khóa quyết định vận mệnh của một loài linh trưởng quý hiếm bậc nhất hành tinh. Việc bảo tồn thành công khu vực này đồng nghĩa với việc bảo vệ được hơn 90% quần thể Voọc mông trắng (Delacour’s Langur) còn lại trên toàn thế giới.
Thông điệp về sự kết nối xuyên thời gian hơn 30.000 năm. Di sản đề cử là một cuốn sử ký bằng đá và nước, ghi lại hành trình tương tác bền bỉ giữa con người và cảnh quan Karst nhiệt đới. Từ những dấu tích của cư dân tiền sử trong các hang động cho đến sự hình thành của các không gian tâm linh hiện đại như Tam Chúc hay Khu bảo tồn đất ngập nước Vân Long, tất cả đều minh chứng cho khả năng thích nghi và sáng tạo của con người trong sự nương tựa vào mẹ thiên nhiên.
Những mục tiêu hướng tới
Đề cử Quần thể Vân Long - Tam Chúc là Di sản Thế giới đặt ra một mục tiêu cao hơn: phục hồi tính nguyên vẹn của các cảnh quan từng bị tác động, tái kết nối các mảnh ghép sinh thái bị chia cắt và trả lại không gian sinh tồn tự nhiên cho các loài đặc hữu.
Bắc một nhịp cầu nối giữa quá khứ hơn 30.000 năm và tầm nhìn của thế kỷ XXI. Khi được công nhận là Di sản Thế giới, Quần thể di sản Vân Long - Tam Chúc sẽ trở thành một “bảo tàng sống”, nơi ghi dấu những bước đi đầu tiên của cư dân tiền sử trong hành trình thích nghi với biến đổi khí hậu trong quá khứ.
Đề xuất Di sản Thế giới không nhìn nhận các giá trị văn hóa và sinh thái như những thực thể tách rời. Khi hệ sinh thái được phục hồi, không chỉ bảo vệ loài Voọc mông trắng mà còn tạo ra một “màng lọc sinh học” và một “kho lưu trữ carbon” lớn, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu Net Zero và nâng cao khả năng chống chịu của tỉnh Ninh Bình cũng như khu vực đồng bằng Bắc Bộ trước biến đổi khí hậu.
Một cơ chế quản trị hiện đại, minh bạch
Trong hồ sơ đề cử, Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong việc hoạch định chính sách, giám sát thực thi pháp luật và bảo đảm tính toàn vẹn của OUV. Ban quản lý thống nhất là cơ quan thực thi các cam kết của Chính phủ Việt Nam với UNESCO, bảo đảm di sản luôn được vận hành trong hành lang pháp lý an toàn và bền vững.
Di sản xác lập mô hình “Đối tác Di sản - Doanh nghiệp”. Đây là điểm mới trong chiến lược quản lý, xác lập cơ chế đối tác quản trị, công nhận và khuyến khích sự tham gia của các doanh nghiệp tâm huyết (như Doanh nghiệp xây dựng Xuân Trường và các đơn vị du lịch sinh thái) trong việc đầu tư nguồn lực cho hạ tầng bảo tồn và dịch vụ du lịch chất lượng cao. Sự tham gia này phải dựa trên nguyên tắc “Phát triển để bảo tồn, bảo tồn để phát triển”. Đây là chìa khóa để UNESCO tin tưởng vào khả năng bảo vệ các giá trị di sản của tỉnh Ninh Bình trong dài hạn.
Một trách nhiệm lớn, một quyết tâm lớn
Tin vui lớn trước thềm xuân mới: với sự ủng hộ của các cấp, các ngành Trung ương và địa phương; sự đồng hành đầy trách nhiệm của UNESCO; của các chuyên gia hàng đầu trong và ngoài nước; của các doanh nghiệp và cộng đồng dân cư, tỉnh Ninh Bình đã xây dựng những kịch bản tối ưu hóa thời gian với tinh thần quyết liệt cao nhất để Di sản Thế giới sớm được công nhận.
Cụ thể: tháng 1/2026 tổ chức Hội thảo quốc tế và hoàn thiện báo cáo tóm tắt; tháng 6/2026 gửi hồ sơ yêu cầu tư vấn Upstream/PA chính thức lên UNESCO; tháng 2/2027 hoàn thiện và gửi hồ sơ đề cử chính thức; tháng 6/2028 kỳ vọng UNESCO chính thức công nhận Di sản Thế giới. Kịch bản thứ hai, chậm nhất là tháng 6/2029, UNESCO sẽ quyết định công nhận chính thức Di sản Thế giới.
“Các không gian tâm linh tại Khu du lịch quốc gia Tam Chúc được tôn tạo và phát triển trong thời đại mới vẫn dựa trên nền tảng của các di tích cổ xưa và triết lý ‘nương tựa vào thiên nhiên’ của Phật giáo Việt Nam. Tại Vân Long bảo vệ tài nguyên dựa vào cộng đồng đã trở thành một chuẩn mực xã hội thực thụ; người dân tự nguyện tham gia bảo vệ Voọc mông trắng và giữ gìn nguyên trạng đầm lầy”.
