Khi nguồn thu tập trung vào một số “đỉnh”
Từ danh sách 200 doanh nghiệp nộp ngân sách lớn nhất Việt Nam năm 2026, ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), không chỉ nhìn vào doanh nghiệp nào đứng đầu hay số tiền mỗi doanh nghiệp nộp bao nhiêu. Điều ông quan tâm là những con số này đang nói gì về sức khỏe và cấu trúc của nền kinh tế.
Chia sẻ tại Lễ vinh danh các doanh nghiệp nộp ngân sách lớn nhất Việt Nam năm 2026 (VNTAX 2026) chiều 15/9 tại Hà Nội, ông Tuấn gọi phần trình bày của mình là “Đỉnh tháp và nền tháp”.
Theo dữ liệu VNTAX 2026, 200 doanh nghiệp lớn nhất đã thực nộp khoảng 989.300 tỷ đồng trong năm 2025, tương đương 37,3% tổng thu ngân sách nhà nước. Đáng chú ý, chỉ 20 doanh nghiệp đứng đầu đã đóng góp 614.000 tỷ đồng, chiếm 62,1% tổng số nộp của Top 200. “Đây là một cái tháp rất nhọn”, ông Tuấn nhận xét.
Mức độ tập trung còn thể hiện rõ hơn khi Top 100 doanh nghiệp đã chiếm tới 92% tổng số nộp của Top 200, trong khi 100 doanh nghiệp ở nửa sau chỉ đóng góp khoảng 8%. Theo ông Tuấn, sự tập trung này vừa là thế mạnh, vừa là điểm cần lưu ý. Khi nguồn thu phụ thuộc lớn vào một nhóm rất nhỏ, nếu những doanh nghiệp dẫn đầu gặp khó khăn, tác động tới ngân sách sẽ không nhỏ.
Trường hợp Vingroup là một ví dụ điển hình. Tổng số nộp ngân sách của Top 200 tăng khoảng 195.300 tỷ đồng so với kỳ trước, trong đó riêng Vingroup đóng góp tới 47% mức tăng. Tập đoàn này nộp 148.773 tỷ đồng trong năm 2025, tăng mạnh so với mức 56.200 tỷ đồng của năm trước.
Nếu loại Vingroup, mức tăng của 199 doanh nghiệp còn lại vẫn đạt khoảng 13,9% - một con số tích cực. Nhưng câu chuyện cho thấy sức nặng của một doanh nghiệp đơn lẻ đối với bức tranh chung lớn đến đâu. “Chúng ta có một ‘đỉnh cao’ mới đã xuất hiện, nhưng chúng ta cần củng cố nền tháp sao cho dày dặn hơn”, ông Tuấn nói.
Một chuyển động đáng chú ý khác là khu vực tư nhân đang tiến rất gần khu vực nhà nước về quy mô đóng góp ngân sách. 100 doanh nghiệp tư nhân dẫn đầu đã nộp 390.700 tỷ đồng, tương đương gần 92% mức 425.800 tỷ đồng của 100 doanh nghiệp nhà nước dẫn đầu.
Trong Top 200, có 99 doanh nghiệp tư nhân, 73 doanh nghiệp nhà nước và 28 doanh nghiệp FDI/liên doanh. Tuy nhiên, xét về giá trị đóng góp, doanh nghiệp nhà nước vẫn dẫn đầu với hơn 424.000 tỷ đồng, khu vực tư nhân đứng ngay phía sau với hơn 390.000 tỷ đồng. Điều này cho thấy khu vực tư nhân đang lớn lên nhanh chóng, nhưng khoảng cách về quy mô giữa số đông doanh nghiệp và nhóm doanh nghiệp thực sự lớn vẫn còn rất xa.
Ông Tuấn đặc biệt lưu ý một nghịch lý ở khu vực FDI. Dù chiếm hơn 80% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam trong 8 tháng đầu năm 2026, khối FDI chỉ có 28 doanh nghiệp trong Top 200 và đóng góp khoảng 18% tổng số nộp.
Việc những tập đoàn xuất khẩu lớn như Samsung, Canon hay Intel không xuất hiện trong bảng xếp hạng, theo ông, gợi ra câu hỏi về giá trị gia tăng thực sự được giữ lại trong nước. Một phần nguyên nhân có thể đến từ mô hình gia công, lắp ráp với tỷ lệ nhập khẩu đầu vào cao; mặt khác, các ưu đãi thuế từng là một lợi thế lớn để thu hút FDI cũng đang thay đổi trong bối cảnh thuế tối thiểu toàn cầu 15%.
Vì vậy, câu chuyện FDI trong giai đoạn tới không chỉ là thu hút thêm vốn, mà phải hướng tới giá trị gia tăng cao hơn, liên kết sâu hơn với doanh nghiệp trong nước và đóng góp thực chất hơn cho nền kinh tế.
 |
Bài toán mở rộng “chân đế” doanh nghiệp
Nếu “đỉnh tháp” là 200 doanh nghiệp lớn nhất, thì “nền tháp” là hơn 1 triệu doanh nghiệp chính thức và hơn 5 triệu hộ kinh doanh cá thể. Theo ông Tuấn, đây mới là phần quyết định khả năng hình thành thêm những doanh nghiệp lớn trong tương lai.
“Chúng ta có đông đảo doanh nghiệp tư nhân, nhưng làm sao để có thêm nhiều doanh nghiệp lọt vào Top 200 và tỷ lệ đóng góp ngân sách cao hơn nữa”, ông đặt vấn đề.
Dư địa phát triển, theo ông, nằm rất lớn ở những doanh nghiệp hiện chưa có mặt trong bảng xếp hạng. Việc số doanh nghiệp nộp trên 10.000 tỷ đồng tăng từ 17 lên 26 trong năm nay là tín hiệu tích cực, nhưng quan trọng hơn là phải tạo được một lớp doanh nghiệp ngày càng đông ở phía dưới, đủ sức lớn lên thành những doanh nghiệp dẫn đầu mới. Muốn vậy, trước hết phải có một môi trường thể chế đủ tốt để doanh nghiệp phát triển.
Ông Tuấn cho rằng cần tiếp tục tăng số lượng người nộp thuế, giảm chi phí tuân thủ và cải cách thủ tục thuế. Chính sách thuế không chỉ cần có mức thuế hợp lý mà còn phải ổn định và có khả năng dự báo.
“Hiện nay, nhiều doanh nghiệp rất lo ngại rủi ro về mức thuế phải đóng hoặc gặp khó khăn khi hoàn thuế. Đây là một câu chuyện cần giải quyết dài hạn”, ông Tuấn nói.
Một vấn đề khác là chất lượng nguồn thu. VNTAX cho thấy bất động sản - xây dựng và năng lượng vẫn là hai nhóm đóng góp lớn nhất. Tài chính cũng chiếm tỷ trọng đáng kể với 40 doanh nghiệp, trong đó có 23 ngân hàng. Trong khi đó, công nghệ và viễn thông mới đóng góp khoảng 6,6%.
Theo ông Tuấn, đây là lúc cần nhìn xa hơn con số thu ngân sách. Nguồn thu từ năng suất, đổi mới sáng tạo và giá trị gia tăng mới là nền tảng bền vững của nền kinh tế. Trong tương lai, bảng xếp hạng có thể được bổ sung những chỉ số như giá trị gia tăng tạo ra trong nước, hiệu quả trên mỗi đồng doanh thu, số lượng việc làm hay đóng góp trên mỗi lao động. Khi đó, bảng xếp hạng không chỉ cho biết doanh nghiệp nào nộp thuế nhiều nhất, mà còn cho thấy doanh nghiệp nào tạo ra nhiều giá trị nhất cho nền kinh tế.
Câu chuyện nguồn thu từ đất đai cũng cần được nhìn ở góc độ này. Đất đai đang đóng góp quan trọng cho ngân sách, nhưng nếu thị trường bất động sản trục trặc, ngân sách có thể chịu những cú sốc lớn. Theo ông Tuấn, nguồn thu này cần được duy trì ổn định thay vì phụ thuộc quá lớn vào những chu kỳ tăng nóng của thị trường.
Tương tự, với tín dụng, điều quan trọng không chỉ là tăng trưởng bao nhiêu mà là dòng vốn đi đâu. “Dòng vốn cần chảy vào sản xuất kinh doanh để tăng năng suất và tạo ra của cải vật chất; nếu vốn chỉ dùng để lưu giữ tài sản thì đó là tín hiệu không tốt cho nền kinh tế”, ông Tuấn nhấn mạnh.
Ở phía dưới nữa là khu vực hộ kinh doanh và kinh doanh trực tuyến. Việc thúc đẩy khu vực này phát triển, từng bước chính thức hóa, cũng sẽ mở rộng nền tảng của nền kinh tế và nguồn thu ngân sách. Từ những con số của VNTAX 2026, theo ông Tuấn, không chỉ nhìn thấy những doanh nghiệp đang đứng trên đỉnh mà là bài toán "làm sao để có thêm nhiều doanh nghiệp lớn, nhiều doanh nghiệp có năng suất cao và nhiều doanh nghiệp đủ sức bước vào nhóm đóng góp ngân sách lớn".
“Đỉnh tháp” đã cao là tín hiệu đáng mừng. Nhưng để nền kinh tế bền vững hơn, nền tháp phải dày lên.
