Các sàn thương mại điện tử liên tục điều chỉnh biểu phí gây áp lực trực tiếp lên biên lợi nhuận của doanh nghiệp Việt
Biểu phí thay đổi theo từng ngành hàng
Chỉ trong chưa đầy 2 tháng, TikTok Shop công bố lần điều chỉnh phí thứ hai trong năm. Từ tháng 7, nền tảng tăng 2% phí Voucher Xtra và 1% phí giao dịch; từ tháng 8 dự kiến tăng thêm 1% phí hoa hồng. Việc thay đổi liên tục khiến chi phí thực tế để bán một đơn hàng trên sàn trở thành áp lực lớn với nhà bán hàng, nhất là khi hàng giá rẻ từ các nền tảng xuyên biên giới như 1688 và Taobao ngày càng thâm nhập thị trường Việt.
Tuy nhiên, biểu phí mới không tăng đồng loạt. TikTok Shop giảm phí cho nhiều nhóm hàng tiêu dùng thiết yếu như thực phẩm, đồ uống, nội thất, đồ gia dụng, thiết bị sửa chữa nhà cửa, mẹ và bé, chăm sóc cá nhân. Mức giảm cao nhất khoảng 3%, tùy ngành hàng và mô hình kinh doanh.
Chẳng hạn, với nhóm gia dụng thuộc Shop Mall, phí hoa hồng giảm từ khoảng 13,5-15,7% xuống còn 10,5-13%. Nhà bán thông thường cũng được giảm khoảng 2%. Ngược lại, một số ngành hàng như sức khỏe, làm đẹp và chăm sóc cá nhân lại tăng từ 0,5-3%, với mức phí tối đa lên tới gần 20%. Đây vốn là nhóm có biên lợi nhuận cao và chi phí quảng cáo lớn.
Nhìn tổng thể, TikTok Shop đang điều chỉnh biểu phí theo hướng ưu tiên các mặt hàng thiết yếu, đồng thời tăng thu ở những ngành có khả năng sinh lời tốt hơn.
Trước đó, Shopee cũng điều chỉnh biểu phí từ giữa tháng 5 theo từng ngành hàng, trong đó nhóm hàng thiết yếu được giảm khoảng 1%. Điểm chung của hai nền tảng lớn là biểu phí ngày càng được cá thể hóa theo ngành hàng, chương trình tham gia và đặc điểm của từng nhóm nhà bán, thay vì áp dụng một mức chung cho toàn sàn.
Điều đáng chú ý là, biểu phí trên các sàn hiện không còn đơn thuần là khoản hoa hồng cố định. Chi phí thực tế của một đơn hàng ngày càng được cấu thành bởi nhiều lớp khác nhau như phí giao dịch, chi phí tham gia các chương trình voucher, quảng cáo, tiếp thị liên kết (affiliate), livestream và các chương trình khuyến mại. Vì vậy, việc một khoản phí được điều chỉnh tăng hay giảm chưa phản ánh đầy đủ gánh nặng mà nhà bán phải chịu. Trong không ít trường hợp, một khoản phí giảm nhưng các chi phí khác lại tăng, khiến tổng chi phí bán hàng vẫn đi lên. Điều này buộc doanh nghiệp phải tính toán hiệu quả của từng đơn hàng thay vì chỉ nhìn vào doanh thu.
"Gọng kìm kép" với doanh nghiệp việt
Theo ông Phạm Chí Nhu, Giám đốc điều hành Coolmate, việc các sàn liên tục tăng phí gây áp lực trực tiếp lên biên lợi nhuận. Với các doanh nghiệp D2C (bán trực tiếp tới người tiêu dùng), phần chi phí tăng thêm rất khó chuyển hết sang giá bán nếu vẫn muốn giữ mức giá cạnh tranh.
Trong ngắn hạn, doanh nghiệp buộc phải tối ưu vận hành, chuỗi cung ứng và cơ cấu sản phẩm để bù đắp chi phí. Nhưng nếu xu hướng tăng phí kéo dài, hiệu quả đầu tư trên các sàn sẽ giảm, buộc doanh nghiệp phải phân bổ lại ngân sách sang website riêng, hệ thống quản lý quan hệ khách hàng (CRM) và các kênh bán hàng khác.
Ông Nhu cho biết, nếu cách đây 3-5 năm chi phí bán hàng trên sàn còn khá thấp nhờ lưu lượng truy cập tự nhiên và nhiều ưu đãi, thì hiện nay doanh nghiệp phải cộng dồn hàng loạt khoản chi như phí hoa hồng, quảng cáo, voucher, livestream, affiliate... Ở nhiều ngành hàng, tổng chi phí này lên tới 35-40% giá trị đơn hàng, đủ để bào mòn phần lớn lợi nhuận.
Áp lực càng lớn khi hàng giá rẻ từ các nền tảng xuyên biên giới như 1688 và Taobao đang tiếp cận người tiêu dùng Việt nhanh hơn trước. Thời gian giao hàng chỉ còn khoảng 7-14 ngày, trong khi giao diện, thanh toán và theo dõi đơn hàng đều đã được Việt hóa, giúp trải nghiệm mua sắm thuận tiện hơn đáng kể.
Điều đó khiến doanh nghiệp Việt phải đối mặt với "gọng kìm kép": một bên là chi phí bán hàng trên các sàn trong nước ngày càng cao, bên kia là áp lực cạnh tranh từ hàng hóa giá rẻ nhập trực tiếp từ Trung Quốc.
Theo nhiều doanh nghiệp, áp lực hiện nay không chỉ nằm ở việc chi phí tăng, mà còn ở tốc độ thay đổi chính sách. Khi biểu phí, thuật toán hiển thị hay các chương trình hỗ trợ được điều chỉnh liên tục, doanh nghiệp phải nhanh chóng thay đổi kế hoạch kinh doanh, ngân sách quảng cáo và cơ cấu sản phẩm. Đây là thách thức đặc biệt lớn với các doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Trong khi đó, hàng hóa xuyên biên giới ngoài cạnh tranh về giá, còn cải thiện đáng kể trải nghiệm mua sắm. Khoảng cách về thời gian giao hàng, phương thức thanh toán, theo dõi đơn hàng và chăm sóc khách hàng giữa hàng nhập trực tiếp với hàng bán trên các sàn trong nước đang thu hẹp nhanh chóng. Lợi thế "gần khách hàng" của doanh nghiệp Việt, vì thế, cũng không còn rõ rệt như trước, buộc nhiều thương hiệu phải đầu tư mạnh hơn vào chất lượng sản phẩm, dịch vụ hậu mãi và trải nghiệm mua sắm để giữ chân người tiêu dùng.
Theo ông Nhu, không có một công thức chung cho mọi doanh nghiệp. Muốn tồn tại, doanh nghiệp phải tối ưu vận hành, tập trung vào thị trường ngách và đầu tư xây dựng thương hiệu để cạnh tranh bằng giá trị, thay vì chỉ bằng giá bán.
Bài toán của chính các nền tảng
Ở chiều ngược lại, các sàn thương mại điện tử cho rằng, việc điều chỉnh phí xuất phát từ áp lực chi phí vận hành.
Đại diện Shopee chia sẻ, chi phí logistics, nhiên liệu, công nghệ đều tăng, buộc nền tảng phải có thêm nguồn lực để tiếp tục đầu tư. Nếu không duy trì được các khoản đầu tư này, cả người bán lẫn người mua đều sẽ chịu ảnh hưởng.
Trong khi đó, TikTok Shop cũng phải cạnh tranh với các nền tảng xuyên biên giới ngày càng thuận tiện cho người tiêu dùng Việt. Theo đại diện TikTok Shop Việt Nam, lợi thế của hàng Việt không nằm ở giá rẻ, mà ở chất lượng, câu chuyện thương hiệu và bản sắc địa phương. Mô hình "discovery e-commerce" của nền tảng giúp các thương hiệu tiếp cận khách hàng mới thông qua video ngắn và livestream, thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá.
TikTok Shop khẳng định mục tiêu trở thành đối tác tăng trưởng dài hạn của doanh nghiệp. Trong giai đoạn mới của thương mại điện tử, tăng trưởng bền vững phụ thuộc vào năng lực vận hành, chất lượng sản phẩm, khả năng thích ứng và xây dựng thương hiệu, thay vì chỉ chạy theo doanh số.
Theo nền tảng này, mỗi kênh bán hàng sẽ đảm nhận một vai trò khác nhau. Riêng TikTok Shop có thế mạnh tạo nhu cầu mua sắm mới thông qua nội dung sáng tạo, giúp doanh nghiệp mở rộng tệp khách hàng, đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ và các sản phẩm địa phương.
Để phát triển bền vững, nhà bán cần đầu tư đồng thời vào chất lượng sản phẩm, nội dung, vận hành và tuân thủ quy định pháp lý, thuế.
Không đặt hết trứng vào một giỏ
Thị trường thương mại điện tử Việt Nam đang bước sang giai đoạn các khoản phí được thiết kế ngày càng chi tiết theo ngành hàng, quy mô và đặc điểm của từng nhóm nhà bán. Điều đó khiến bài toán cân bằng giữa doanh thu của nền tảng và lợi nhuận của doanh nghiệp trở nên cấp thiết hơn.
Theo ông Phạm Chí Nhu, trong 5 năm tới, các thương hiệu Việt nên theo đuổi mô hình bán hàng đa kênh, trong đó thương mại điện tử vẫn là động lực tăng trưởng quan trọng, nhưng không phải kênh duy nhất. Doanh nghiệp cần kết hợp bán hàng online và offline, bán lẻ và bán buôn, đồng thời mở rộng sang thị trường quốc tế để giảm rủi ro khi một nền tảng thay đổi chính sách hoặc tăng phí.
Quan trọng hơn, doanh nghiệp cần xây dựng tài sản khách hàng của riêng mình thông qua website, hệ thống CRM, cửa hàng và cộng đồng khách hàng trung thành. Khi đó, sàn thương mại điện tử sẽ đóng vai trò thu hút khách hàng mới và tạo doanh số, chứ không phải nơi doanh nghiệp phụ thuộc hoàn toàn.
Nhiều chuyên gia cho rằng, những thay đổi hiện nay phản ánh giai đoạn trưởng thành hơn của thị trường thương mại điện tử Việt Nam. Nếu như trước đây các nền tảng sẵn sàng "đốt tiền" để mở rộng quy mô và thu hút nhà bán, thì hiện nay trọng tâm đã chuyển sang tối ưu hiệu quả kinh doanh và phát triển bền vững. Điều đó đồng nghĩa doanh nghiệp cũng cần thay đổi tư duy phát triển. Thay vì phụ thuộc quá nhiều vào lưu lượng truy cập do nền tảng mang lại, các thương hiệu cần chủ động xây dựng dữ liệu khách hàng, đầu tư cho thương hiệu và nâng cao năng lực vận hành. Chỉ khi sở hữu những tài sản này, doanh nghiệp mới có thể thích ứng tốt hơn trước các thay đổi về chính sách, chi phí cũng như sức ép cạnh tranh ngày càng lớn trên thị trường.
Giảm phí sàn để hỗ trợ doanh nghiệp nội địa
Trong khu vực Đông Nam Á, Indonesia là trường hợp đáng tham khảo khi yêu cầu các sàn thương mại điện tử giảm tối thiểu 50% phí dịch vụ đối với doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ bán hàng sản xuất trong nước.
Theo các doanh nghiệp, đây là kinh nghiệm Việt Nam có thể nghiên cứu nhằm hỗ trợ doanh nghiệp nội địa nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc giảm phí sẽ giúp doanh nghiệp có thêm nguồn lực đầu tư vào sản phẩm, thương hiệu và mở rộng thị trường, qua đó nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.
