Nhìn lại những ngày cuối tháng 4/2008, khi "vựa lúa" của cả nước lên cơn sốt thiếu gạo. Trả lời ĐTCK ngay thời điểm "cơn sốt" gạo đang diễn ra, một quan chức Bộ Công thương cho rằng, công tác điều hành thị trường gạo trong nước cũng như xuất khẩu không có vấn đề gì. Cơn sốt chủ yếu do người dân và một số nhà đầu cơ nghe thông tin bên ngoài mua để đầu cơ….
Tuy nhiên, theo ông Trương Thanh Phong, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), tình trạng đầu cơ rõ nhất đẩy giá lúa gạo trong nước tăng cao là nằm ở khâu lưu thông, phân phối. Nhiều nơi có hàng nhưng không chịu bán hoặc bán cầm chừng để nâng giá…
Và câu chuyện "sốt" không chỉ xảy ra ở giá gạo. Đầu tháng 5/2008, thị trường vật liệu xây dựng bỗng trở nên phức tạp khi giá bán lẻ các mặt hàng xi măng, sắt thép tăng nhanh và xuất hiện tình trạng khan hàng. Giá phôi thép thế giới từ khoảng 600 - 700 USD/tấn hồi đầu năm đã lên đỉnh cao khoảng 1.150 - 1.200 USD/tấn, đẩy giá thép trong nước có thời điểm lên tới 19 - 20 triệu đồng/tấn. Tại một số thời điểm, trong lúc giá xi măng xuất xưởng của một số nhà cung cấp chỉ có 53.000 - 55.000 đồng/bao, thì giá bán trên thị trường lên 80.000 - 90.000 đồng/bao... Tác động gián tiếp và tâm lý đã đẩy nhiều loại hàng hóa tăng giá bất hợp lý, nhưng cũng không thể không nói đến sự yếu kém trong tính liên kết giữa các DN như: liên kết dọc giữa nhà sản xuất - nhà bán buôn - nhà bán lẻ; liên kết ngang giữa nhà bán buôn với nhà bán buôn, nhà bán lẻ với nhà bán lẻ; liên kết giữa nhà phân phối với nhà cung ứng dịch vụ ngân hàng… còn khá yếu.
Cuối tháng 6/2008, những tin đồn về việc khan hiếm ngoại tệ, đồng tiền Việt Nam giảm giá, cộng với việc các cơ quan chức năng không cho phép bán USD trên thị trường tự do, các DN nhập khẩu tiếp tục phải mua USD "hai giá" ở ngân hàng... đã khiến "cơn sốt" USD trên thị trường trở nên nóng bỏng hơn bao giờ hết. Thị trường USD "chợ đen" vẫn ngấm ngầm hoạt động dù đã bị cấm và người dân vẫn tìm cách mua vào bất chấp giá USD đang tăng cao, có thời điểm lên đến hơn 19.000 VND/USD. Tâm lý tích lũy USD là một trong những lý do khiến "cơn sốt" giá USD vẫn chưa hạ nhiệt. Hơn nữa, việc cơ quan chức năng cấm các điểm mua - bán ngoại tệ bán USD cũng khiến nhiều người dân hoang mang và tiếp tục đổ xô đi mua USD, bất chấp khuyến cáo của Ngân hàng Nhà nước: người dân và DN không nên nắm giữ ngoại tệ nếu không có nhu cầu.
Câu hỏi đặt ra là, cơ chế nào dung dưỡng cho những tin đồn tồn tại? Các cơ quan chức năng cho rằng, phần lớn là do tâm lý xã hội không ổn định, người dân quá quan tâm đến tin giật gân. Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận rằng, chúng ta chưa có chế tài cụ thể và đủ mạnh để "đè bẹp" những hành vi thông tin trục lợi này.
Một quan chức của Chi cục Quản lý thị trường TP. HCM than rằng, trong đợt sốt giá gạo, lực lượng quản lý thị trường thu giữ 200 tấn gạo muốn xử thật nghiêm để răn đe, nhưng theo quy định cũng chỉ xử phạt được hành vi không niêm yết giá với mức xử phạt 300.000 - 500.000 đồng và đề nghị cơ quan thuế truy thu thuế… Mức xử phạt này chẳng khác gì… không phạt.
Ngoài ra, những thông báo, dự báo công khai, chính xác về tình hình kinh tế, về những khó khăn và thuận lợi, những khả năng mà xã hội phải đối đầu, và những biện pháp mà Nhà nước và người dân cùng thực hiện… của các cơ quan có trách nhiệm cũng sẽ hạn chế đáng kể những tin đồn.
Dự báo tốt cũng sẽ giúp các DN không lâm vào cảnh khóc dở, mếu dở như hiện nay, khi đầu năm giá cao chót vót, cuối năm giá hạ xuống đáy cũng không có người mua. Điển hình là giá phôi thép trên thị trường thế giới hiện đang "mò" đáy ở 270 - 280 USD/tấn, kéo giá sắt thép xây dựng trong nước có thời điểm chỉ còn ở quanh mức 10 triệu đồng/tấn. Nhiều DN ngành gỗ cũng điêu đứng khi đoán không trúng cơn sốt gỗ tại châu Á và Trung Quốc, đã đầu tư mạnh để đánh hàng sang những thị trường này, nhưng một thời gian ngắn sau giá đã giảm xuống một nửa… Trái với giai đoạn 8 tháng đầu năm, khi "gánh nặng" giá cả đè lên vai đa số người dân, thì những tháng còn lại của năm 2008, các DN lại đang khốn khổ vì giảm phát.
