Công ty Khoáng sản và Luyện kim Việt Trung (Lào Cai) - nơi xảy ra vụ án nâng khống giá thầu EPC
“Kịch bản” nâng khống giá thầu EPC
Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an vừa hoàn tất kết luận điều tra, đề nghị truy tố 31 bị can trong vụ án liên quan tới các sai phạm xảy ra tại Tổng công ty Thép Việt Nam (VNS), Công ty TNHH Khoáng sản và luyện kim Việt Trung (VTM) và một số cơ quan, đơn vị khác.
Trong số này, các bị can Mai Văn Tinh, cựu Chủ tịch HĐQT VNS; Đậu Văn Hùng, cựu Tổng giám đốc VNS, cùng các cựu thành viên HĐQT gồm: Đặng Thúc Kháng, Nguyễn Minh Xuân và Lê Phú Hưng, cùng bị đề nghị truy tố tội “Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí”.
Bên cạnh đó, bị can Bùi Thanh Bình, cựu Tổng giám đốc VTM bị đề nghị truy tố 3 tội danh: “Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí”; “Nhận hối lộ” và “Thiếu trách nhiệm gây thiệt hại đến tài sản của Nhà nước, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp”.
Cựu Phó chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai Lê Ngọc Hưng và cựu Giám đốc Sở Công thương tỉnh Lào Cai Đỗ Trường Giang bị đề nghị truy tố tội “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ”. Các bị can còn lại bị đề nghị truy tố một trong những tội danh trên.
Theo hồ sơ vụ án, năm 2005, VNS phối hợp với UBND tỉnh Lào Cai và Công ty Hữu hạn khống chế cổ phần Gang thép Côn Minh (KISC - Trung Quốc) lập báo cáo đầu tư xây dựng Nhà máy Gang thép Lào Cai.
Từ đó, VNS cũng đề nghị Thủ tướng Chính phủ cho thành lập Công ty TNHH Khoáng sản và Luyện kim Việt Trung (VTM) để thực hiện dự án, kèm hồ sơ lập dự án.
Năm 2007, sau khi được cấp chứng nhận đầu tư, VNS đã có quyết định phê duyệt đầu tư nhà máy trên, với tổng mức đầu tư hơn 151 triệu USD (khoảng 2.430 tỷ đồng).
Lộ trình triển khai xây dựng được chia làm 3 giai đoạn, trong đó từ năm 2006 đến 2010 tập trung xây dựng phân xưởng sản xuất gang và phôi thép; từ năm 2012 đến 2015 xây dựng phân xưởng sản xuất thép cán.
Hội đồng thành viên VTM sau đó đã phê duyệt 21 gói thầu, trong đó gói thầu số 02: “Thiết kế, cung cấp thiết bị, vật tư xây dựng và lắp đặt 1 dây chuyền luyện gang thép và các hạng mục phụ trợ”, có dự toán hơn 98 triệu USD (khoảng 1.671 tỷ đồng).
Đầu năm 2009, sau khi tổ chức đấu thầu quốc tế, có 2 nhà thầu Trung Quốc tham dự nhưng không trúng thầu, đại diện các bên góp vốn gồm VNS, KISC và Công ty Khoáng sản Lào Cai (LAMICO) đã họp, thống nhất hủy thầu; rà soát, tính toán lại giá gói thầu.
Các bên sau đó cũng thống nhất chỉ định KISC thực hiện gói thầu số 02 (gói thầu EPC: Thiết kế - Cung cấp thiết bị - Xây dựng và Lắp đặt), với giá 160 triệu USD, nâng tổng mức đầu tư của Dự án lên gần 307 triệu USD (khoảng 5.464 tỷ đồng), tăng hơn gấp 2 lần so với ban đầu.
Quá trình điều tra, cơ quan chức năng xác định, để tăng giá gói thầu, các bị can đã thực hiện một chuỗi hành vi lập hồ sơ giả tạo và can thiệp vào kết quả tư vấn. Cụ thể, theo chỉ đạo của cấp trên, bị can Trịnh Khôi Nguyên (VNS) và Nguyễn Đức Cường (VTM) đã phối hợp với đơn vị tư vấn là Công ty cổ phần Tư vấn thiết kế và dịch vụ đầu tư (INFISCO) để thực hiện việc “tính toán lại”, nhằm đưa tổng mức đầu tư lên mức tương ứng với giá EPC đã được định trước.
Các bị can đã sử dụng hệ số điều chỉnh giá không có căn cứ pháp luật. Cụ thể, đối với các thiết bị nhập khẩu, dù không có thông tin xác định, nhưng theo chỉ đạo của các lãnh đạo VTM, các bị can đã tự ý áp dụng hệ số 1,3 để nâng giá trị.
Bên cạnh đó, thay vì tính toán theo thời điểm thực tế, các bị can lại áp dụng các chỉ số xây dựng và tỷ giá USD tại thời điểm năm 2009 so với mốc năm 2005 (thời điểm lập báo cáo đầu tư ban đầu), tạo ra mức chênh lệch giá lên tới 1,22 lần.
Không những thế, dù biết rõ báo cáo của các đơn vị tư vấn độc lập khác hoặc mức giá từ các dự án tương tự (như Dự án Gang thép Thái Nguyên giai đoạn 2) thấp hơn nhiều, nhưng các bị can vẫn cố tình bỏ qua, để “bảo vệ” con số 160 triệu USD đã được thỏa thuận từ trước.
Cơ quan điều tra xác định, chỉ riêng việc nâng giá thiết bị trạm biến áp và nâng chi phí nguyên vật liệu đầu vào so với thực tế mua sắm tại Việt Nam, các bị can đã trực tiếp gây thất thoát hơn 17,25 triệu USD (tương đương hơn 359 tỷ đồng).
Hơn nữa, do gói thầu bị đội giá, VTM đã phải vay vốn ngân hàng với số tiền lớn hơn thực tế cần thiết, dẫn đến việc phải trả thêm khoản lãi vay phát sinh cho phần giá trị bị nâng khống là hơn 172,7 tỷ đồng.
Tổng cộng, việc “bắt tay” để nâng khống giá gói thầu EPC trên đã gây thiệt hại cho Nhà nước hơn 244,8 tỷ đồng.
Trục lợi từ chính sách
Sai phạm còn được phát hiện tại Mỏ sắt Quý Xa - một trong những mỏ sắt có trữ lượng lớn nhất Đông Nam Á, vốn được giao cho VTM để phục vụ sản xuất gang thép, song các bị can đã biến thành “miếng bánh” béo bở để trục lợi bất chính.
Theo đó, lợi dụng chủ trương của Chính phủ và Bộ Công thương cho phép VTM được bán một phần quặng sắt dư thừa cho các doanh nghiệp trong nước để cải thiện dòng tiền, Bùi Thanh Bình, cựu Tổng giám đốc VTM đã dùng thủ đoạn cố ý hạ giá bán thấp hơn giá thị trường để “ăn chênh”, thu tiền ngoài sổ sách.
Quá trình điều tra xác định, Bùi Thanh Bình đã trực tiếp chỉ đạo Trưởng phòng tiêu thụ là Nguyễn Tuấn Long và Trần Văn Cường để xây dựng các phương án giá bán quặng sắt thấp hơn thị trường từ 50.000 đến 70.000 đồng/tấn.
Để hợp thức hóa mức giá này, các bị can không căn cứ vào báo giá thực tế của thị trường hoặc kết quả thẩm định của các đơn vị định giá độc lập, mà chỉ tra cứu thông tin trên mạng hoặc sử dụng hóa đơn cũ của các doanh nghiệp khác để lập tờ trình, sau đó trình Ban điều hành VTM phê duyệt.
Các thành viên Ban điều hành VTM như Ngô Sỹ Hiếu; Trần Trọng Mạnh, Phó tổng giám đốc; Đỗ Văn Cường và Nguyễn Duy Dũng, Kế toán trưởng, dù biết rõ các phương án giá này không bảo đảm nguyên tắc thị trường, gây thiệt hại cho công ty, nhưng vẫn ký duyệt theo chỉ đạo của Bùi Thanh Bình.
Đổi lại việc được mua quặng sắt với giá thấp, 8 doanh nghiệp tư nhân được ưu tiên ký kết 25 hợp đồng mua bán quặng sắt đã chi tổng cộng 43,8 tỷ đồng để hối lộ cho Bùi Thanh Bình.
Ngoài ra, với thủ đoạn ngược lại, Bùi Thanh Bình cũng chỉ đạo hợp thức hồ sơ để VTM mua than cốc của doanh nghiệp khác với giá cao hơn thị trường, qua đó nhận thêm 18,4 tỷ đồng hối lộ từ chính doanh nghiệp mua bán quặng, như Công ty Việt Phát, Công ty Trung Thành Thái Nguyên.
Lãnh đạo địa phương tiếp tay cho sai phạm
Không chỉ dừng lại ở việc mua đắt, bán rẻ để ăn chênh lệch, Bùi Thanh Bình còn lợi dụng quyền hạn để hỗ trợ các doanh nghiệp tiêu thụ quặng. Theo kết luận điều tra, sau khi mua được quặng với giá thấp từ VTM, các doanh nghiệp tìm cách xuất khẩu sang Trung Quốc để hưởng khoản chênh lệch từ 90.000 đến 150.000 đồng/tấn.
Theo đó, trong giai đoạn từ năm 2015 đến 2020, lợi dụng việc mua được quặng sắt giá rẻ từ VTM, 11 doanh nghiệp đã đề nghị UBND tỉnh Lào Cai và Bộ Công thương cho phép xuất khẩu quặng sắt.
Với vai trò quản lý khoáng sản và thương mại tại địa phương, Lê Ngọc Hưng, cựu Phó chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai và Đỗ Trường Giang, cựu Giám đốc Sở Công thương tỉnh Lào Cai có trách nhiệm kiểm tra thực tế nhu cầu quặng sắt trong nước trước khi đề xuất xuất khẩu.
Tuy nhiên, Hưng và Giang đã chỉ đạo cấp dưới soạn thảo, đồng thời trực tiếp ký nhiều văn bản gửi Bộ Công thương đề nghị cấp hạn ngạch xuất khẩu tổng cộng hơn 3 triệu tấn quặng sắt cho các doanh nghiệp, dù chưa thực hiện việc kiểm tra các điều kiện theo quy định.
Hành vi này không chỉ vi phạm các thông tư của Bộ Công thương về quản lý khoáng sản, mà còn trực tiếp tiếp tay cho tình trạng “chảy máu” tài nguyên thô, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của Nhà nước trong việc bảo vệ nguồn khoáng sản phục vụ dự án sản xuất gang thép lâu dài.
Đổi lại, Lê Ngọc Hưng đã nhận tổng cộng 355 triệu đồng từ đại diện các doanh nghiệp để ký các văn bản “tạo điều kiện xuất khẩu”; còn Đỗ Trường Giang nhận tổng cộng 500 triệu đồng.
Cơ quan điều tra kiến nghị cần luật hóa quy định về cơ chế kiểm soát, cách thức, quy trình để xác định nhu cầu tiêu thụ trong nước nhằm bảo vệ tài nguyên quốc gia, ngăn chặn tình trạng “chảy máu” khoáng sản thô và trục lợi chính sách. Khoáng sản chỉ được phép xuất khẩu khi đã đáp ứng nhu cầu tiêu thụ, chế biến sâu ở trong nước.
