Sáng 10/11, tiếp chương trình Kỳ họp thứ 2 - Quốc hội khoá XVI, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hoá.
Khai thác di sản, không để cộng đồng đứng ngoài
Phát biểu thảo luận, đại biểu Châu Quỳnh Dao (đoàn An Giang) cho rằng, dự thảo cần quy định rõ hơn cơ chế bảo vệ quyền lợi của cộng đồng chủ thể di sản, nghệ nhân dân gian, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số khi các giá trị văn hóa được khai thác thương mại.
Theo đại biểu, dù báo cáo tiếp thu, chỉnh lý đã đề cập việc bảo đảm chia sẻ lợi ích hợp pháp của cộng đồng tại điểm l khoản 2 Điều 19, nhưng nội dung dự thảo chỉnh lý ngày 9/11 vẫn chưa thể hiện rõ cơ chế này, chủ yếu dừng ở các quy định về hỗ trợ và kết nối doanh nghiệp phát triển thị trường.
Đại biểu dẫn ví dụ hoa văn thổ cẩm được doanh nghiệp thời trang sử dụng để in lên áo, túi xách bán với giá hàng triệu đồng, trong khi người trực tiếp dệt nên những hoa văn ấy chỉ nhận được vài chục nghìn đồng.
Đây là khoảng cách giữa giá trị thương mại của sản phẩm và lợi ích mà người gìn giữ, trao truyền giá trị văn hóa được hưởng.
Theo đại biểu, việc khai thác di sản trong môi trường số và trí tuệ nhân tạo càng đặt ra yêu cầu phải bảo vệ quyền, lợi ích của cộng đồng chủ thể, thay vì chỉ dựa vào khả năng chứng minh nguồn gốc sản phẩm.
Đáng chú ý, tại khoản 3 Điều 26 về sàn giao dịch công nghiệp văn hóa, dự thảo mới yêu cầu khai báo nguồn gốc sản phẩm, chưa đặt ra đầy đủ cơ chế tiếp cận, chia sẻ lợi ích, sự đồng thuận, tự nguyện và thông báo trước với cộng đồng chủ thể.
Đại biểu đề nghị bổ sung quy định bảo đảm cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng với cộng đồng chủ thể tại Điều 19; đồng thời, sản phẩm hoặc quyền tài sản khai thác từ di sản văn hóa của các dân tộc thiểu số khi đưa lên sàn giao dịch phải có văn bản thỏa thuận chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận của cộng đồng sở tại.
Đề nghị miễn giảm thuế cho doanh nghiệp công nghiệp văn hoá
Cùng quan tâm đến việc khai thác giá trị di sản gắn với phát triển kinh tế, đại biểu Tô Ái Vang (đoàn Cần Thơ) cho rằng, dự thảo cần tiếp cận công nghiệp văn hóa theo toàn bộ chuỗi giá trị, từ hình thành, sáng tạo, sản xuất đến phân phối và tiêu dùng, thay vì chỉ nhìn vào sản phẩm đầu ra.
 |
Đại biểu Tô Ái Vang (đoàn Cần Thơ) |
Đại biểu đề nghị bổ sung khái niệm hệ sinh thái và chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa; đồng thời có chính sách bảo tồn không gian văn hóa nguyên bản, vùng nguyên liệu văn hóa địa phương và các ngành nghề phụ trợ tạo nên sản phẩm.
Theo đại biểu, những mô hình như phục dựng múa rối nước, tổ chức biểu diễn thực cảnh hay số hóa di sản làng nghề đòi hỏi vốn đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài và tiềm ẩn rủi ro. Do đó, cần mở rộng hình thức hợp tác công tư (PPP) đối với các công trình di sản văn hóa phi vật thể và không gian văn hóa làng nghề công cộng.
Đại biểu cũng đề xuất cơ chế miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong 5 năm đầu, giảm 50% trong 5 năm tiếp theo đối với doanh nghiệp có trên 70% doanh thu từ sản phẩm công nghiệp văn hóa gắn với bảo tồn bản sắc và sử dụng lao động địa phương.
Ở góc độ quyền tiếp cận chính sách, đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú (đoàn Nghệ An) đề nghị mở rộng đối tượng được hỗ trợ, bao gồm cá nhân và nhóm sáng tạo độc lập, thay vì chỉ tập trung vào doanh nghiệp hoặc những chủ thể đã có sản phẩm được công nhận.
Theo đại biểu, cần cho phép tiếp cận hỗ trợ ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng, xây dựng đề xuất có tính khả thi và tiềm năng phát triển.
Đại biểu cũng lưu ý việc đưa sản phẩm lên sàn giao dịch không đồng nghĩa với việc chủ thể đăng tải đã có đầy đủ quyền khai thác đối với mọi yếu tố cấu thành sản phẩm. Dự thảo cần phân biệt phần sáng tạo mới với di sản, tri thức truyền thống được kế thừa; quy định rõ phạm vi quyền được giao dịch, yêu cầu về sự đồng thuận và thỏa thuận lợi ích với cộng đồng liên quan.
Kiểm soát chặt chẽ ưu đãi
Một vấn đề khác được đại biểu Lê Hoàng Anh (đoàn Gia Lai) đặt ra là thiết kế chính sách ưu đãi phải đúng đối tượng, tránh tạo kẽ hở để các dự án không thực sự hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa được hưởng lợi.
 |
Đại biểu Lê Hoàng Anh (đoàn Gia Lai) |
Theo đại biểu, Kết luận 18 yêu cầu bảo đảm tính trung lập của chính sách thuế, trong khi điểm b khoản 1 Điều 35 của dự thảo đưa sản phẩm văn hóa vào nhóm được hưởng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp ở mức cao nhất, ngang với chip bán dẫn, đồng thời giao UBND cấp tỉnh quyết định.
Đại biểu cho rằng cách thiết kế này có thể tạo kẽ hở để các dự án núp bóng dự án văn hóa nhằm hưởng ưu đãi. Vì vậy, cần chỉ áp dụng ưu đãi thuế đối với sản phẩm thuộc lĩnh vực trọng điểm, có tiêu chí cụ thể được quy định trong luật và do cơ quan Trung ương đánh giá, thay vì giao toàn bộ quyền quyết định cho địa phương.
Theo đại biểu, chính sách ưu đãi cần gắn với kết quả hoạt động thực chất, tránh tình trạng dự án được hưởng lợi từ cơ chế hỗ trợ nhưng không tạo ra giá trị tương xứng cho ngành công nghiệp văn hóa.
Bên cạnh kiểm soát ưu đãi, việc phân bổ nguồn lực đầu tư cũng là vấn đề được các đại biểu quan tâm. Đại biểu Lê Hoàng Anh cho rằng dự thảo bao quát 10 nhóm ngành công nghiệp văn hóa nhưng chưa xác định rõ lĩnh vực trọng điểm, trong khi nguồn lực có hạn, nguy cơ đầu tư dàn trải cần được tính đến.
Đại biểu đề nghị tại Điều 5 thiết kế cơ chế xác định lĩnh vực công nghiệp văn hóa trọng điểm theo từng giai đoạn 5 năm, giao Chính phủ lựa chọn tối đa 3-4 lĩnh vực trong mỗi chu kỳ. Trước mắt, có thể tập trung vào trò chơi điện tử và nội dung số, điện ảnh và phim truyền hình, âm nhạc, biểu diễn và công nghiệp sự kiện.
Cùng quan điểm cần gắn chính sách hỗ trợ với hiệu quả thực chất, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (đoàn Hải Phòng) đề nghị các khoản hỗ trợ từ ngân sách, trong đó có hỗ trợ chi phí sản xuất, phải gắn với kết quả đầu ra như giá trị gia tăng và việc làm. Việc xác định mức hỗ trợ cần có cơ sở rõ ràng, lượng hóa nguồn ngân sách Trung ương, địa phương và tránh ưu đãi dàn trải.
Theo đại biểu, việc xác định các ngành ưu tiên cần căn cứ vào lợi thế cạnh tranh, thay vì liệt kê 10 nhóm ngành ngang nhau rồi phân bổ nguồn lực đồng đều.
Phát biểu giải trình tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát, làm rõ phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng và các hoạt động phát triển công nghiệp văn hóa, xác định đây là hoạt động kinh tế dựa trên giá trị văn hóa và sáng tạo. Nhà nước chuyển từ tư duy chủ yếu quản lý sang kiến tạo môi trường, điều kiện và động lực phát triển.
 |
| Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh |
Cùng với chính sách hỗ trợ sáng tạo, việc xác định sản phẩm công nghiệp văn hóa mang giá trị bản sắc Việt Nam và sản phẩm trọng điểm cũng được nhiều đại biểu quan tâm.
Theo Bộ trưởng, các quy định này nhằm tạo cơ sở pháp lý để nhận diện, khuyến khích phát triển sản phẩm mang bản sắc dân tộc, đồng thời lựa chọn những sản phẩm có giá trị gia tăng cao, sức cạnh tranh và khả năng lan tỏa để tập trung nguồn lực đầu tư, khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải.
Định hướng đặt ra là kết hợp hài hòa giữa bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống với đổi mới sáng tạo, phát triển sản phẩm có khả năng tạo đột phá và đóng góp vào xây dựng thương hiệu quốc gia.
Về vấn đề chia sẻ lợi ích, Bộ trưởng cho biết, xuất phát từ đặc trưng sáng tạo cộng đồng của công nghiệp văn hóa Việt Nam, dự thảo Luật đề xuất cơ chế hỗ trợ năng lực sáng tạo của nhân dân thông qua các công cụ, nền tảng công nghệ do Nhà nước cung cấp, đồng thời góp phần bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan.
Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu các giải pháp hỗ trợ tiếp cận kho học liệu, tài nguyên dùng chung, kết nối hệ thống đăng ký quyền sở hữu trí tuệ và bồi dưỡng kỹ năng ứng dụng công nghệ trong sáng tạo. Việc triển khai phải bảo đảm đồng bộ, thống nhất, sử dụng đúng mục đích và tránh lãng phí.
Bộ trưởng khẳng định, Chính phủ và Bộ VHTTDL sẽ nghiêm túc tiếp thu, rà soát toàn diện các dự thảo luật, bảo đảm chất lượng, tính đồng bộ và khả thi khi triển khai.
