Tiếp chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất - Quốc hội khoá XVI, sáng 5/8, Quốc hội thảo luận ở Tổ về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.
Tạo cơ chế phát triển xuất bản thành ngành kinh tế công nghệ
Đại biểu Nguyễn Hoàng Tùng, đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn đánh giá dự thảo Luật đã thể hiện tư duy quản lý mới khi xác định xuất bản không chỉ là hoạt động văn hóa, tư tưởng mà còn là ngành kinh tế – công nghệ, một bộ phận của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia; đồng thời bước đầu thể chế hóa yêu cầu chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động xuất bản.
Theo đại biểu, tốc độ phát triển của xuất bản số trong những năm tới sẽ rất nhanh, có thể tạo ra những thay đổi căn bản đối với hoạt động xuất bản. Vì vậy, dự thảo Luật cần thiết kế được những nguyên tắc, định hướng và chính sách đủ sức đặt nền móng cho sự phát triển của xuất bản số, tạo cơ sở để tiếp tục hoàn thiện trong quá trình tổ chức thực hiện.
Về liên kết trong hoạt động xuất bản và hệ sinh thái xuất bản, đại biểu Nguyễn Hoàng Tùng đề nghị thể hiện rõ hơn định hướng phát triển hệ sinh thái xuất bản số, khuyến khích kết nối giữa nhà xuất bản, thư viện, cơ sở giáo dục, doanh nghiệp công nghệ và các nền tảng số;
Đồng thời, thúc đẩy chia sẻ dữ liệu, phát triển hạ tầng số dùng chung và gia tăng giá trị của xuất bản phẩm trong toàn bộ chuỗi sáng tạo, phân phối và khai thác.
"Quy định rõ những nội dung này sẽ tạo nền tảng pháp lý để ngành xuất bản phát triển bền vững, thích ứng với yêu cầu chuyển đổi số và sự thay đổi nhanh chóng trong thói quen tiếp cận tri thức của người dân", ông Tùng nói.
Quan tâm đến mô hình Tập đoàn xuất bản truyền thông chủ lực quốc gia được đề xuất tại dự thảo Luật, đại biểu Đỗ Chí Nghĩa, Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk đề nghị cần làm rõ quy định về mô hình này.
Theo đại biểu, hiện nội hàm của khái niệm này vẫn chưa được làm rõ, đặc biệt là cụm từ "truyền thông" vì khái niệm này rất rộng, bao hàm cả báo chí, phim ảnh.
 |
Đại biểu Đỗ Chí Nghĩa, Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk |
Đại biểu phân tích, ở các quốc gia khác, một nhà xuất bản có thể tích hợp nhiều thành tố, từ tạp chí khoa học thuần túy đến hoạt động thương mại điện tử. Trong khi thực tế qua khảo sát tại Việt Nam, nhiều nhà sách hiện nay có doanh thu chủ yếu đến từ văn phòng phẩm (chiếm 60–70%); vậy nếu xây dựng tập đoàn xuất bản truyền thông chủ lực quốc gia thì việc khai thác hạ tầng điện tử cho hoạt động thương mại sẽ được quy định ra sao?
Ngoài ra, ông Nghĩa cũng cho biết, cơ quan thẩm tra là Ủy ban Văn hóa và Xã hội lưu ý cần làm rõ mô hình này và xác định đối tượng phù hợp nhưng dự thảo Luật mới chỉ dừng lại ở việc nêu tên mà chưa phân tích sâu nội hàm. Điều này dễ dẫn đến nguy cơ chồng lấn với các mô hình khác, khó phát huy hiệu quả và gây khó khăn cho công tác quản lý sau này do thiếu khung pháp lý cụ thể.
Liên quan đến tài trợ và quảng cáo trên sách để tạo nguồn thu, đại biểu Đỗ Chí Nghĩa phân tích, theo Luật Quảng cáo hiện hành, sách về cơ bản không được phép quảng cáo, ngoại trừ việc thông báo thông tin của chính nhà xuất bản (như sách sắp phát hành, sách đang phát hành) hoặc thông tin về tác giả.
Luật Xuất bản sửa đổi phải ban hành các quy định nhằm thúc đẩy lĩnh vực này phát triển, đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế. Hai nhiệm vụ "quản lý chặt chẽ" và "khuyến khích phát triển" không mâu thuẫn mà song hành cùng nhau.
Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh
Nếu mở rộng được nguồn thu từ quảng cáo và tài trợ, ngành xuất bản sẽ có thêm nguồn lực; nhưng nếu để tất cả các nhà xuất bản tự chạy theo thị trường, thế hệ trẻ sẽ chịu nhiều thiệt thòi khi thiếu vắng các cuốn truyện cổ tích, truyện lịch sử hay các tác phẩm kinh điển.
Từ đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu kỹ để mở rộng nội hàm quy định về quảng cáo/tài trợ trên sách mà không làm ảnh hưởng đến hàm lượng văn hóa của tác phẩm.
Trong khi đó, đưa ra quan điểm về việc bảo đảm nhà xuất bản “sống được”, giảm phụ thuộc ngân sách, đại biểu Lê Hoàng Anh, Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai đề nghị bổ sung lộ trình cấp vốn theo giai đoạn, cơ chế cho giữ lại lợi nhuận sau thuế để tái đầu tư và chọn thí điểm một đến hai đơn vị trước khi nhân rộng.
 |
| Đại biểu Lê Hoàng Anh - Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai nêu quan điểm |
Dự thảo luật quy định 8 nhóm ưu đãi về đất, thuế, tín dụng, đặt hàng... hiện áp dụng, đại biểu Lê Hoàng Anh cho rằng, muốn nhà xuất bản cạnh tranh bằng thực lực, tự chủ tài chính, chính sách ưu đãi phải gắn với điều kiện chất lượng, tuân thủ pháp luật, không nên là quyền lợi mặc định.
Vì vậy, đại biểu đề nghị Ban soạn thảo dự án luật bổ sung đơn vị có xuất bản phẩm bị đình chỉ, thu hồi, tiêu hủy do vi phạm trong 12 đến 24 tháng liền kề thì bị tạm dừng hưởng ưu đãi tương ứng.
Xác định rõ ranh giới pháp lý của "xuất bản phẩm điện tử"
Nêu quan điểm về "xuất bản phẩm điện tử” với nội dung thông tin số, sản phẩm nghe nhìn và dịch vụ nội dung trực tuyến, đại biểu Huỳnh Thị Anh Thảo, đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai cho rằng, dự án Luật mở rộng khái niệm xuất bản phẩm điện tử và hoạt động xuất bản, phát hành trên môi trường điện tử nhưng chưa xác lập được ranh giới pháp lý rõ ràng.
 |
Đại biểu Huỳnh Thị Anh Thảo, đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai |
Các khái niệm sau chưa được dự thảo Luật phân định: Sách điện tử, sách nói và xuất bản phẩm điện tử; báo điện tử, tạp chí điện tử; Podcast, video bài giảng, khóa học trực tuyến; nội dung do người sử dụng tạo ra trên mạng xã hội (ví dụ như: những bản Podcast bài học của các bạn sinh viên từ các tài liệu bài giảng; những bản ghi âm các tài liệu…); cơ sở dữ liệu, phần mềm, trò chơi điện tử và sản phẩm đa phương tiện tương tác.
Điều 45 còn điều chỉnh cả hoạt động thông qua ứng dụng trên thiết bị di động và dịch vụ trung gian phát hành, tuy nhiên theo đại biểu, vẫn chưa đưa ra tiêu chí xác định khi nào một ứng dụng hoặc sản phẩm nội dung số trở thành hoạt động xuất bản.
"Nếu chỉ căn cứ vào việc nội dung “được công bố đến nhiều người” thì phạm vi của Luật Xuất bản có thể chồng lấn với pháp luật về báo chí, điện ảnh, quảng cáo, thương mại điện tử, giao dịch điện tử, viễn thông và thông tin trên mạng", bà Thảo nói.
Đại biểu phân tích, hệ quả của việc trên là doanh nghiệp không thể tự xác định sản phẩm của mình có phải xin phép hoặc thông báo theo Luật Xuất bản hay không. Cùng một sản phẩm số có thể đồng thời bị quản lý theo nhiều cơ chế, dễ làm phát sinh "giấy phép con" và nguy cơ xử lý chồng chéo.
Do đó, đại biểu nghị bổ sung khoản giải thích hoặc nguyên tắc phân loại: “Xuất bản phẩm điện tử là tác phẩm, tài liệu đã hoàn thành quy trình biên tập, được quyết định xuất bản hoặc được cấp giấy phép xuất bản theo Luật này và được định hình dưới dạng dữ liệu số để phát hành độc lập đến công chúng.
Nội dung báo chí, phim, chương trình phát thanh, truyền hình, trò chơi điện tử, phần mềm, cơ sở dữ liệu, khóa học trực tuyến và nội dung do người sử dụng tự tạo không được coi là xuất bản phẩm điện tử, trừ trường hợp được tổ chức xuất bản theo quy định của Luật này.”
