Mỗi đồng vốn công có thể thu hút thêm 2-3 đồng vốn tư nhân

Mỗi đồng vốn công có thể thu hút thêm 2-3 đồng vốn tư nhân

Vốn nhà nước vào “sân chơi” đầu tư mạo hiểm

0:00 / 0:00
0:00
(ĐTCK) Dự thảo Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa mở hướng huy động vốn nhà nước tham gia các quỹ đầu tư mạo hiểm tư nhân, qua đó kỳ vọng bổ sung nguồn vốn dài hạn cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo có mức độ rủi ro cao.

Mở đường cho dòng vốn công - tư cùng đầu tư mạo hiểm

Tiếp cận vốn là một trong những trở ngại lớn đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) tại Việt Nam. Theo báo cáo “Doanh nghiệp SME Việt Nam: Mức độ trưởng thành và tiếp cận tín dụng” do FiinGroup công bố tháng 8/2026, trong khoảng 914.000 DNNVV, chiếm 94% tổng số doanh nghiệp cả nước, chỉ 8,8% được tiếp cận vốn vay, giảm 0,5 điểm phần trăm so với năm 2025. Tỷ lệ này ở nhóm doanh nghiệp lớn là 47,1%.

Với doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo (startup), việc huy động vốn còn khó khăn hơn do mô hình kinh doanh chưa được kiểm chứng, tài sản hữu hình hạn chế, doanh thu thiếu ổn định, trong khi quá trình nghiên cứu, phát triển sản phẩm và mở rộng thị trường đòi hỏi nguồn vốn dài hạn. Báo cáo trên cũng cho thấy gần 85% DNNVV được tiếp cận vốn tín dụng đã hoạt động từ 5 năm trở lên.

Thị trường đầu tư mạo hiểm cũng cho thấy dòng vốn chưa phân bổ đồng đều giữa các giai đoạn phát triển của doanh nghiệp. Tại Hội thảo “Tái cấu trúc các kênh dẫn vốn” ngày 15/7/2026, ông Bùi Thành Trung, Phó tổng giám đốc Công ty Chứng khoán Thiên Việt (TVS) cho biết, năm 2025, tổng vốn đầu tư cổ phần tư nhân (PE) và đầu tư mạo hiểm (VC) tại Việt Nam đạt khoảng 4,5 tỷ USD qua 149 thương vụ, gần gấp đôi năm trước. Tuy nhiên, phần lớn mức tăng đến từ các thương vụ PE quy mô lớn.

Riêng vốn đầu tư mạo hiểm đạt khoảng 509 triệu USD, tăng 28% so với mức 398 triệu USD năm 2024, nhưng số thương vụ giảm từ 118 xuống khoảng 104. Theo ông Trung, dòng vốn vẫn tăng nhưng tập trung vào ít doanh nghiệp hơn, với quy mô đầu tư lớn hơn; trong khi các startup ở giai đoạn sớm tiếp tục khó huy động vốn.

Trong bối cảnh đó, sự ra đời của Công ty cổ phần Quỹ Đầu tư mạo hiểm TP.HCM (HCM VIF) mở ra tiền lệ về sự kết hợp nguồn lực nhà nước và tư nhân. Thành lập ngày 17/4/2026, quỹ có vốn điều lệ ban đầu 500 tỷ đồng, trong đó ngân sách TP.HCM góp 200 tỷ đồng, chiếm 40%; phần còn lại đến từ các nhà đầu tư tư nhân, doanh nghiệp và tổ chức tài chính.

Hiệu quả đầu tư cần được đánh giá trên toàn bộ chu kỳ dài hạn thay vì từng thương vụ riêng lẻ.

HCM VIF hoạt động theo mô hình công ty cổ phần, trong đó quyền sở hữu của Nhà nước và các nhà đầu tư được tách biệt với quyền điều hành của đội ngũ chuyên gia. Quỹ đặt mục tiêu nâng quy mô vốn lên 5.000 tỷ đồng vào năm 2035, đầu tư khoảng 50-150 startup trong các lĩnh vực công nghệ lõi như trí tuệ nhân tạo, vi mạch bán dẫn, công nghệ sinh học, năng lượng tái tạo và robot. Các nhà đầu tư tư nhân tham gia gồm Sovico, Vingroup, Becamex, VinaCapital, Sunwah, FPT, Hoa Sen, CT Group và VNG.

Đáng chú ý, HCM VIF áp dụng cơ chế chấp nhận rủi ro có kiểm soát, với mức rủi ro tối đa bằng 50% phần vốn nhà nước trong một chu kỳ đầu tư. Hiệu quả đầu tư được đánh giá trên toàn bộ danh mục thay vì từng dự án riêng lẻ.

Ông Hoàng Đức Trung, Phó tổng giám đốc VinaCapital Ventures, phụ trách điều hành HCM VIF cho rằng, một điểm nghẽn trong chính sách phát triển DNNVV là thiếu các quỹ đầu tư mạo hiểm nội địa đủ lớn, vận hành theo nguyên tắc thị trường. Nguồn vốn cho startup, nhất là ở giai đoạn tăng trưởng, vẫn phụ thuộc nhiều vào quỹ ngoại; trong khi các chương trình hỗ trợ trong nước chủ yếu dừng ở tài trợ, ươm tạo, chưa hình thành cấu phần tài chính có khả năng chấp nhận rủi ro để đầu tư cùng doanh nghiệp.

Theo ông Trung, sự tham gia của Nhà nước sẽ tạo nguồn vốn mồi, với mỗi đồng vốn công có thể thu hút thêm 2-3 đồng vốn tư nhân, qua đó gia tăng nguồn lực xã hội.

Ông Lê Thành Nam, Giám đốc đầu tư Touchstone Partners cho rằng, giá trị của các quỹ đầu tư mạo hiểm tư nhân không chỉ nằm ở nguồn vốn mà còn ở năng lực thẩm định, kinh nghiệm đánh giá mô hình kinh doanh, kỷ luật tài chính và mạng lưới kết nối thị trường. Đây là những yếu tố giúp giảm rủi ro cho các chương trình đầu tư có sự tham gia của Nhà nước.

Trong dự thảo Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa đang được Quốc hội thảo luận tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, cơ chế huy động vốn công - tư đầu tư mạo hiểm được quy định tại khoản 8 Điều 19, thuộc nhóm chính sách phát triển khởi nghiệp sáng tạo.

Theo đó, dự thảo khuyến khích doanh nghiệp nhà nước, định chế tài chính có vốn góp của Nhà nước và quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách góp vốn hoặc ủy thác đầu tư vào các quỹ đầu tư mạo hiểm tư nhân dành cho DNNVV khởi nghiệp sáng tạo. Hoạt động đầu tư tuân theo nguyên tắc thị trường, chấp nhận rủi ro và quản lý theo mục tiêu tổng thể.

Cách tiếp cận mới là Nhà nước không nhất thiết trực tiếp lựa chọn, đầu tư vào từng startup mà có thể tham gia thông qua các quỹ tư nhân, tận dụng năng lực thẩm định, quản lý và kết nối của tổ chức đầu tư chuyên nghiệp. Qua đó, vốn công được kỳ vọng thu hút thêm vốn tư nhân vào những lĩnh vực thị trường còn dè dặt trước rủi ro.

Chấp nhận rủi ro, nhưng không buông lỏng kỷ luật vốn

Đầu tư mạo hiểm hướng đến những doanh nghiệp có tiềm năng tăng trưởng lớn nhưng cũng đi kèm rủi ro thất bại cao và thời gian hoàn vốn dài. Khác với cấp tín dụng thông thường, nhà đầu tư kỳ vọng lợi nhuận đột biến từ một số khoản đầu tư thành công để bù đắp những khoản thất bại trong danh mục. Vì vậy, nếu đánh giá hiệu quả từng khoản đầu tư riêng lẻ, người quản lý vốn nhà nước có thể e ngại những dự án tiềm năng nhưng rủi ro cao.

Trên cơ sở đó, dự thảo luật đề xuất miễn trách nhiệm dân sự và loại trừ trách nhiệm hành chính đối với tổ chức, cá nhân quản lý, điều hành quỹ sử dụng vốn nhà nước nếu tổn thất đầu tư phát sinh do rủi ro khách quan và đáp ứng các điều kiện quy định. Cơ chế này nhằm hạn chế tâm lý sợ trách nhiệm, tạo điều kiện cho người quản lý vốn quyết định đầu tư theo nguyên tắc thị trường.

Tuy nhiên, ranh giới giữa rủi ro khách quan và sai sót trong quản lý, điều hành cần được xác định rõ. Nếu thiếu tiêu chí cụ thể, quy định miễn trừ trách nhiệm có thể bị hiểu khác nhau, thậm chí tạo kẽ hở để hợp thức hóa quyết định đầu tư thiếu thận trọng.

Tại phiên thảo luận hội trường ngày 29/10, đại biểu Quốc hội Trần Anh Tuấn (Đoàn TP.HCM) đánh giá cao đề xuất khuyến khích doanh nghiệp nhà nước, định chế tài chính có vốn nhà nước và quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách góp vốn, ủy thác đầu tư vào các quỹ đầu tư mạo hiểm tư nhân theo nguyên tắc thị trường, chấp nhận rủi ro. Ông Tuấn cho rằng, đây là đổi mới lớn trong chính sách phát triển DNNVV.

Ông Tuấn cũng đề nghị bổ sung cơ chế khuyến khích các tổ chức nhà nước tham gia góp vốn, đồng thời nghiên cứu cách đánh giá những khoản đầu tư kém hiệu quả do rủi ro khách quan, tránh ảnh hưởng bất lợi đến kết quả hoạt động của tổ chức góp vốn.

Đại biểu Quốc hội Vũ Thị Lan Anh (Đoàn Nghệ An) cũng đề nghị làm rõ điều kiện miễn trách nhiệm khi quỹ sử dụng vốn nhà nước bị tổn thất do rủi ro khách quan. Theo đại biểu, cần có tiêu chí xác định rủi ro, cơ chế giám sát, kiểm tra, hậu kiểm và căn cứ chứng minh việc tuân thủ nguyên tắc đầu tư.

Đại biểu Quốc hội Hoàng Văn Nghĩa (Đoàn Quảng Ngãi) lưu ý cơ chế miễn trừ trách nhiệm cần thống nhất với pháp luật về quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp và các quy định về thất thoát tài sản công. Đại biểu đề nghị nghiên cứu cơ chế thử nghiệm pháp lý có kiểm soát (sandbox), bảo vệ cán bộ thực thi khi đã tuân thủ đúng quy trình nhưng khoản đầu tư vẫn tổn thất do rủi ro khách quan.

Tại tọa đàm về Quỹ đầu tư mạo hiểm sử dụng ngân sách nhà nước ngày 15/6/2026, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cấu trúc quản trị minh bạch, đủ sức thu hút nguồn lực tư nhân. Hiệu quả đầu tư cần được đánh giá trên toàn bộ chu kỳ dài hạn thay vì từng thương vụ, đồng thời cơ chế quản lý phải phù hợp với đặc thù chấp nhận rủi ro của hoạt động đầu tư mạo hiểm.

Bài toán đặt ra là tạo đủ không gian cho đầu tư mạo hiểm dài hạn, để vốn nhà nước thực sự trở thành vốn mồi thu hút nguồn lực tư nhân vào những lĩnh vực thị trường còn bỏ ngỏ, đồng thời bảo đảm kỷ luật sử dụng vốn.

Tin bài liên quan