Thị trường nhỏ, áp lực lớn
Theo dự báo của Liên hợp quốc, tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên sẽ tăng mạnh tại hầu hết các khu vực vào năm 2050 và 2070, trong khi tỷ lệ sinh tại nhiều quốc gia tiếp tục giảm mạnh. Điều này đặt áp lực ngày càng lớn lên hệ thống bảo hiểm xã hội và ngân sách hưu trí công trên toàn cầu.
Mô hình hưu trí truyền thống đang bộc lộ ngày càng nhiều hạn chế khi tốc độ già hóa tăng nhanh hơn tốc độ gia tăng lực lượng lao động. Tại nhiều quốc gia, tỷ lệ người đóng góp trên mỗi người hưởng lương hưu liên tục suy giảm, buộc chính phủ phải thúc đẩy các quỹ hưu trí bổ sung nhằm giúp người lao động chủ động tích lũy tài chính cho tuổi già, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống an sinh cơ bản.
Việt Nam không nằm ngoài xu hướng đó. Theo nhiều nghiên cứu, Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất khu vực châu Á. Áp lực tài chính dài hạn đối với hệ thống bảo hiểm xã hội sẽ ngày càng lớn trong vài thập kỷ tới, trong khi thói quen và công cụ tích lũy dài hạn của người lao động còn rất hạn chế.
Sau gần 10 năm triển khai thí điểm theo Nghị định 88/2016/NĐ-CP, quy mô thị trường hưu trí bổ sung tại Việt Nam còn rất khiêm tốn. Theo số liệu được công bố tại hội thảo giới thiệu Nghị định 85/2026 tổ chức tại TP.HCM cuối tháng 5/2026, tính đến cuối năm 2025, cả nước có 4 doanh nghiệp được cấp phép vận hành 7 quỹ hưu trí với tổng giá trị tài sản ròng đạt 2.206 tỷ đồng - dù tăng 26 lần so với năm 2021, nhưng vẫn nhỏ bé so với tiềm năng của một nền kinh tế trăm triệu dân. Số người tham gia đạt 28.560 người, tăng hơn 42 lần trong cùng kỳ. Riêng năm 2025, tổng đóng góp vào các quỹ đạt 721 tỷ đồng, tăng 26,5%; tổng danh mục đầu tư đạt 2.274 tỷ đồng, tăng gần 47%...
Bởi vậy, khi chính thức có hiệu lực từ ngày 10/5/2026, Nghị định 85/2026 được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những rào cản trên. Một trong những thay đổi quan trọng nhất là cơ chế tham gia được chuẩn hóa rõ ràng hơn: Người lao động tham gia hưu trí bổ sung thông qua doanh nghiệp, trong đó người sử dụng lao động đóng góp thay cho người lao động và người lao động có thể tự nguyện đóng thêm. Điểm mới đáng chú ý là việc tham gia chương trình hưu trí bổ sung sẽ không ảnh hưởng đến chính sách lương thưởng, quản lý lao động hay các chế độ phúc lợi khác của doanh nghiệp - bước tháo gỡ tâm lý e ngại của nhiều doanh nghiệp trước đây khi triển khai chế độ này cho người lao động.
Nghị định mới cũng nâng đáng kể điều kiện đối với công ty quản lý quỹ. Cụ thể, doanh nghiệp muốn tham gia thị trường này phải có tổng tài sản quản lý tối thiểu 1.000 tỷ đồng, có ít nhất 5 năm kinh nghiệm hoạt động và đang quản lý tối thiểu 2 quỹ đại chúng, trong đó có ít nhất một quỹ trái phiếu. Yêu cầu về nhân sự cũng được siết chặt khi yêu cầu tối thiểu 3/5 chuyên viên quản lý phải có chứng chỉ hành nghề hoặc các chứng chỉ quốc tế như CFA.
Về đầu tư, Nghị định 85/2026 cho phép các quỹ linh hoạt hơn đáng kể: Tỷ lệ bắt buộc đầu tư vào trái phiếu chính phủ được giảm xuống còn 40% đối với quỹ có giá trị tài sản ròng từ 5 tỷ đồng trở lên, đồng thời danh mục được mở rộng sang cổ phiếu niêm yết, trái phiếu doanh nghiệp và chứng chỉ quỹ. Theo các chuyên gia, thay đổi này phù hợp hơn với đặc tính đầu tư dài hạn vốn có của quỹ hưu trí và tiệm cận dần với thông lệ quốc tế. Nghị định cũng bổ sung quy định nhằm tránh tình trạng “phí chồng phí” khi quỹ hưu trí đầu tư vào các quỹ khác, qua đó bảo vệ quyền lợi người tham gia.
Về ưu đãi thuế - yếu tố được nhiều doanh nghiệp quan tâm nhất, Bộ Tài chính đang xây dựng nghị định hướng dẫn theo hướng nâng mức giảm trừ thuế thu nhập cá nhân từ 1 triệu đồng/tháng lên 3 triệu đồng/tháng. Đây là những tín hiệu tích cực, dù cũng có những mong muốn mức ưu đãi cần nâng cao hơn để thực sự tạo ra sức hút với người lao động và doanh nghiệp.
Bài học từ quốc tế
Tính đến cuối năm 2025, cả nước có 4 doanh nghiệp được cấp phép vận hành 7 quỹ hưu trí với tổng giá trị tài sản ròng 2.206 tỷ đồng - dù tăng 26 lần so với năm 2021, nhưng vẫn nhỏ bé so với tiềm năng của một nền kinh tế trăm triệu dân.
Tài liệu của Ngân hàng Thế giới chỉ ra rằng, nhiều quốc gia đã thành công trong việc mở rộng độ bao phủ hưu trí bổ sung nhờ cơ chế tham gia tự động. Tại Vương quốc Anh, chương trình auto-enrollment triển khai từ năm 2012 đã giúp tỷ lệ tham gia hưu trí của người lao động khu vực tư nhân tăng mạnh, đặc biệt ở nhóm thu nhập thấp và doanh nghiệp nhỏ vốn ít có điều kiện tiếp cận các công cụ tích lũy tài chính.
Tuy nhiên, không phải quốc gia nào cũng thành công. Thổ Nhĩ Kỳ là trường hợp điển hình cho thấy cơ chế tham gia tự nguyện có thể thất bại nếu triển khai quá nhanh và thiếu sự chia sẻ, đóng góp từ phía doanh nghiệp. Tỷ lệ người lao động từ chối tham gia từng vượt 70%, buộc quốc gia này phải điều chỉnh mô hình theo hướng có đóng góp từ cả người lao động, doanh nghiệp lẫn chính phủ.
Tại Việt Nam, Nghị định 85/2026 vẫn duy trì cơ chế tham gia tự nguyện - cách tiếp cận được xem là phù hợp trong giai đoạn đầu khi thị trường còn non trẻ. Tuy nhiên, về dài hạn, nhiều chuyên gia cho rằng, cần tính đến cơ chế đóng góp đối ứng bắt buộc từ doanh nghiệp để tăng độ phủ và tạo thói quen tiết kiệm dài hạn trong xã hội.
Một mô hình đáng tham khảo khác đến từ Mỹ với chương trình “Save More Tomorrow (SMarT)”, trong đó mức đóng góp hưu trí tự động tăng theo mỗi lần tăng lương của người lao động. Kết quả cho thấy, tỷ lệ tiết kiệm dài hạn tăng từ 3,5% lên 13,6% chỉ sau 4 năm triển khai - một minh chứng cho thấy, thiết kế hành vi thông minh có thể tạo ra tác động lớn...
Bên cạnh độ phủ, bài toán chi phí quản lý là yếu tố quyết định hiệu quả thực sự mà người tham gia nhận được sau hàng chục năm tích lũy. Về hiệu quả đầu tư, dữ liệu giai đoạn 1993-2023 cho thấy, cổ phiếu có thể biến động mạnh trong ngắn hạn, nhưng mang lại lợi nhuận vượt trội trong dài hạn, với mức sinh lời trung bình khoảng 11,7%/năm trong chu kỳ 20 năm. Đây cũng là lý do Nghị định 85/2026 mở rộng danh mục đầu tư sang chứng khoán niêm yết được giới chuyên môn đánh giá là bước đi đúng hướng và phù hợp với bản chất dài hạn của quỹ hưu trí.
Tại hội thảo, đại diện các công ty quản lý quỹ khẳng định, các mức phí sẽ được xây dựng theo nguyên tắc cạnh tranh, minh bạch và phù hợp với mức độ rủi ro đầu tư. Năng lực đầu tư, hiệu quả sinh lời dài hạn và mức độ minh bạch về phí được xem là 3 yếu tố quyết định sức cạnh tranh của từng quỹ trên thị trường.
Về phía cơ quan quản lý, quỹ hưu trí bổ sung được kỳ vọng sẽ trở thành một trong những nhóm nhà đầu tư tổ chức dài hạn quan trọng nhất của thị trường vốn Việt Nam, đóng vai trò ổn định hóa và tạo chiều sâu cho thị trường trong bối cảnh Chính phủ đang thúc đẩy phát triển thị trường vốn phục vụ mục tiêu tăng trưởng dài hạn.
Theo các chuyên gia kinh tế, trong bối cảnh già hóa dân số đang diễn ra nhanh hơn dự báo, phát triển quỹ hưu trí bổ sung không còn là câu chuyện lựa chọn. Điều quan trọng nhất vẫn là tạo dựng được niềm tin đủ lớn để người lao động sẵn sàng tích lũy dài hạn, doanh nghiệp chủ động tham gia và hệ thống vận hành duy trì được tính minh bạch, hiệu quả và an toàn.
