Sự gia tăng về tần suất, cường độ và mức độ cực đoan của thiên tai trong những năm gần đây đang tạo ra sức ép lớn đối với công tác dự báo và cảnh báo sớm. Đây cũng là nội dung xuyên suốt được nhấn mạnh tại Hội thảo “Công nghệ mới trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai” diễn ra sáng 18/3 tại Hà Nội.
Hội thảo do Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Khí tượng Thủy văn và Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai tổ chức trong khuôn khổ các hoạt động hưởng ứng Ngày Nước Thế giới (22/3) và Ngày Khí tượng Thế giới (23/3).
Công nghệ – hướng đột phá nâng cao năng lực dự báo
Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết, thiên tai tại Việt Nam và trên thế giới đang có xu hướng gia tăng rõ rệt dưới tác động của biến đổi khí hậu. Những hiện tượng như bão mạnh, mưa lớn cục bộ, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán hay xâm nhập mặn xảy ra thường xuyên hơn và gây thiệt hại nghiêm trọng đến đời sống người dân cũng như phát triển kinh tế - xã hội.
Giai đoạn 2021 - 2025, trung bình mỗi năm Việt Nam chịu ảnh hưởng từ 10 đến 12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, cùng hàng trăm đợt mưa lớn và các hình thái thời tiết cực đoan khác. Trong 5 năm gần đây, thiên tai đã khiến hơn 1.500 người chết và mất tích, thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.
Đáng chú ý, nhiều loại hình thiên tai hiện nay không chỉ gia tăng về số lượng mà còn xuất hiện với đặc điểm mới: phạm vi hẹp, cường độ lớn và diễn biến nhanh. Trong khi đó, các phương pháp dự báo truyền thống bộc lộ nhiều hạn chế, đặc biệt trong việc đưa ra cảnh báo kịp thời và chính xác.
 |
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành phát biểu tại hội thảo. |
“Dự báo càng chính xác, cảnh báo càng sớm thì khả năng chủ động ứng phó càng cao. Nhiều thiệt hại có thể giảm đáng kể nếu thông tin được cung cấp kịp thời, đúng đối tượng”, ông Lê Công Thành nhấn mạnh.
Theo Thứ trưởng, trong bối cảnh đó, công nghệ mới được xác định là hướng đột phá, với vai trò nổi bật của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), công nghệ viễn thám, các mô hình dự báo số độ phân giải cao, hệ thống cảm biến thông minh và nền tảng phân tích dữ liệu thời gian thực. Những công nghệ này giúp rút ngắn thời gian xử lý, nâng cao độ chính xác dự báo, đồng thời hỗ trợ xây dựng các kịch bản ứng phó phù hợp với từng tình huống.
Định hướng thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực khí tượng thủy văn; xây dựng cơ sở dữ liệu lớn; hiện đại hóa hệ thống dự báo; tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và đối tác quốc tế.
Song song đó, mạng lưới quan trắc sẽ tiếp tục được nâng cấp, mở rộng các trạm tự động, ứng dụng dữ liệu vệ tinh và phát triển nền tảng cảnh báo đa thiên tai. Một trong những ưu tiên quan trọng là đưa thông tin cảnh báo đến người dân nhanh hơn, dễ tiếp cận hơn thông qua các nền tảng số, thiết bị di động và hệ thống truyền thông đa kênh.
“Cùng với đó, cần thúc đẩy hợp tác quốc tế và hợp tác công - tư để huy động nguồn lực cho nghiên cứu và chuyển giao công nghệ”, Thứ trưởng nhấn mạnh.
AI và dữ liệu lớn cải thiện độ chính xác, nhưng còn nhiều thách thức
Ở góc độ chuyên môn, TS. Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho biết, ngành đang đẩy mạnh ứng dụng nhiều công nghệ mới nhằm nâng cao năng lực dự báo. Trong đó, AI đang trở thành công cụ quan trọng, đặc biệt trong dự báo bão và các hiện tượng thời tiết nguy hiểm.
Các mô hình học máy giúp cải thiện độ chính xác dự báo cường độ bão từ 10 - 20% trong ngắn hạn. Đồng thời, hệ thống nhận dạng tự động vị trí và cường độ bão từ dữ liệu vệ tinh đạt độ chính xác trên 90%. Đây được xem là bước tiến đáng kể trong việc nâng cao chất lượng dự báo.
Trong lĩnh vực dự báo dông, lốc và mưa lớn cực ngắn, các hệ thống tích hợp dữ liệu từ radar, vệ tinh, định vị sét và trạm đo tự động cho phép đưa ra cảnh báo sớm từ 30 phút đến vài giờ. Các nền tảng giám sát và cảnh báo lũ quét, sạt lở đất theo thời gian thực cũng đang được triển khai, với khả năng chi tiết đến cấp xã.
Bên cạnh đó, các mô hình thủy văn – thủy lực hiện đại hỗ trợ dự báo lũ và xâm nhập mặn trên từng lưu vực sông, góp phần nâng cao khả năng chủ động ứng phó của các địa phương.
Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Xuân Hiển, công tác dự báo vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Độ chính xác dự báo mưa lớn hiện còn thấp, đặc biệt với các ngưỡng nguy hiểm. Sai số trong dự báo quỹ đạo và cường độ bão vẫn ở mức đáng kể và chưa cải thiện rõ rệt trong nhiều năm.
Hệ thống quan trắc còn thiếu đồng bộ, dữ liệu chưa được liên thông đầy đủ và còn thiếu các bộ dữ liệu nền quan trọng như địa chất, địa hình theo thời gian thực. Điều này khiến việc cảnh báo chi tiết lũ quét, sạt lở đất đến từng khu vực cụ thể vẫn gặp nhiều khó khăn.
 |
Nhiều thách thức còn tồn tại, gây cản trở đến quá trình dự báo thiên tai. |
Ngoài ra, hạn chế về nguồn nhân lực chất lượng cao, cơ chế tài chính và chính sách khuyến khích nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ mới cũng là những điểm nghẽn trong quá trình hiện đại hóa ngành khí tượng thủy văn.
Trong bối cảnh đó, ngành khí tượng thủy văn xác định tập trung vào bốn trụ cột chính: làm chủ công nghệ lõi (đặc biệt là AI và mô hình dự báo tổ hợp), phát triển hệ thống quan trắc thông minh theo thời gian thực, tăng cường năng lực xử lý dữ liệu lớn và nâng cao hiệu quả truyền tải thông tin cảnh báo đến người dân.
Mục tiêu đặt ra là giảm sai số dự báo cường độ bão xuống dưới 7 m/s trong hạn 1 - 3 ngày, nâng tỷ lệ dự báo mưa đạt trên 60% với các ngưỡng quan trọng, đồng thời phát triển các mô hình AI có khả năng dự báo lũ và nhận diện sớm các hiện tượng thời tiết nguy hiểm trước 2 - 5 ngày.
Ở góc nhìn cộng đồng, ông Cao Đức Phát, Chủ tịch Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai đánh giá, ngành khí tượng thủy văn đã có nhiều nỗ lực trong việc nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm, qua đó giúp chính quyền cơ sở và người dân chủ động hơn trong phòng tránh thiên tai.
Tuy nhiên, ông cho rằng vẫn cần những giải pháp hiệu quả hơn để đưa thông tin dự báo và cảnh báo “đến sát hơn và nhanh hơn tới các cộng đồng dân cư”. Đối với Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai, mục tiêu là huy động nguồn lực xã hội nhằm hỗ trợ cộng đồng nâng cao năng lực phòng ngừa và ứng phó.
“Chúng tôi mong muốn góp phần thúc đẩy việc áp dụng các tiến bộ kỹ thuật, nhất là công nghệ số và AI trong dự báo, cảnh báo thiên tai ngày càng hiệu quả hơn”, ông nói.
Các chuyên gia nhận định, trong bối cảnh thiên tai ngày càng vượt khỏi các quy luật truyền thống, công nghệ, đặc biệt là AI và dữ liệu lớn, sẽ đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao chất lượng dự báo và cảnh báo sớm. Tuy nhiên, để các công nghệ này phát huy hiệu quả, điều kiện tiên quyết vẫn là hoàn thiện hạ tầng dữ liệu, hệ thống quan trắc và cơ chế chính sách phù hợp.
Khi công nghệ được kết hợp với hệ thống vận hành hiệu quả và thông tin được truyền tải kịp thời đến người dân, năng lực ứng phó với thiên tai sẽ được nâng lên một bước mới, góp phần giảm thiểu thiệt hại và bảo vệ tốt hơn tính mạng, tài sản của xã hội.
