Lưu giữ chứng cứ, đề nghị xác minh khi bị giả mạo
Thời gian qua, hiện tượng công dân bị lợi dụng, giả mạo thông tin cá nhân để đứng tên thành lập doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh có chiều hướng gia tăng. Dưới góc độ pháp lý, ông đánh giá thế nào về những rủi ro và hệ lụy tài chính mà người dân có thể phải gánh chịu khi “bỗng nhiên” làm chủ doanh nghiệp?
Việc công dân bị giả mạo thông tin cá nhân để thành lập doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh tiềm ẩn nhiều rủi ro, không chỉ xâm phạm quyền riêng tư mà còn có thể gây ra những hệ lụy về tài chính, trách nhiệm pháp lý và uy tín cá nhân.
Thứ nhất, về trách nhiệm pháp lý, người bị giả mạo có thể bị ghi nhận trên hồ sơ đăng ký kinh doanh với tư cách chủ doanh nghiệp, người đại diện theo pháp luật hoặc chủ hộ kinh doanh. Khi doanh nghiệp phát sinh vi phạm như trốn thuế, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp hoặc lừa đảo chiếm đoạt tài sản, họ có thể bị cơ quan chức năng yêu cầu giải trình, xác minh. Tuy nhiên, cần khẳng định rằng việc đứng tên trên hồ sơ đăng ký không đồng nghĩa với việc đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự. Trách nhiệm của mỗi cá nhân phải được xác định dựa trên hành vi thực tế, lỗi, vai trò và chứng cứ liên quan.
 |
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS |
Thứ hai, về rủi ro tài chính, người bị giả mạo có thể mất nhiều thời gian, công sức để làm rõ các khoản thuế, khoản nợ hoặc giao dịch phát sinh từ doanh nghiệp. Việc xác định nghĩa vụ tài chính phải căn cứ vào loại hình kinh doanh và quy định pháp luật tương ứng, không thể mặc nhiên buộc người bị giả mạo thanh toán các khoản nợ chỉ vì tên của họ xuất hiện trong hồ sơ đăng ký.
Thứ ba, về căn cứ pháp lý, hành vi sử dụng trái phép thông tin cá nhân cần được xem xét theo Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Trường hợp có hành vi làm giả hoặc sử dụng tài liệu giả của cơ quan, tổ chức, có thể xem xét Điều 341 Bộ luật Hình sự năm 2015, đã được sửa đổi, bổ sung, nếu đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm.
Khi phát hiện bị giả mạo, người dân cần lưu giữ chứng cứ, đề nghị cơ quan đăng ký kinh doanh xác minh, xử lý thông tin sai lệch và trình báo cơ quan công an nếu có dấu hiệu tội phạm. Việc phát hiện và xử lý kịp thời là yếu tố quan trọng để hạn chế thiệt hại, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Khi phát hiện thông tin cá nhân của mình bị mạo danh để đăng ký kinh doanh, người dân thường lúng túng không biết phải bắt đầu từ đâu. Ông có thể hướng dẫn cụ thể về trình tự, thủ tục cần thực hiện, bao gồm việc liên hệ với cơ quan thuế, đăng ký kinh doanh, công an ra sao để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình?
Khi phát hiện thông tin cá nhân bị lợi dụng để thành lập doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh trái phép, người dân cần bình tĩnh, chủ động thực hiện các bước pháp lý để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Thứ nhất, kiểm tra và thu thập chứng cứ. Người dân cần tra cứu thông tin doanh nghiệp trên Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp, xác định tên doanh nghiệp, mã số doanh nghiệp, địa chỉ trụ sở và tư cách của mình trong hồ sơ đăng ký. Đồng thời, cần lưu giữ giấy tờ tùy thân, tin nhắn, thư điện tử, tài liệu về chữ ký hoặc chữ ký số và các chứng cứ chứng minh mình không thực hiện việc đăng ký kinh doanh.
Thứ hai, gửi văn bản đến cơ quan đăng ký kinh doanh hoặc cơ quan có thẩm quyền. Theo Điều 68 Nghị định số 168/2025/NĐ-CP, khi có căn cứ xác định nội dung kê khai trong hồ sơ đăng ký doanh nghiệp là giả mạo, tổ chức, cá nhân liên quan có thể gửi văn bản đề nghị cơ quan đăng ký kinh doanh cấp tỉnh xem xét xử lý theo quy định. Đối với hộ kinh doanh, người dân cần liên hệ cơ quan đăng ký kinh doanh cấp xã nơi hộ kinh doanh đăng ký để đề nghị kiểm tra, xác minh và xử lý thông tin sai lệch. Trong đơn, cần trình bày rõ sự việc, nội dung bị giả mạo, yêu cầu xác minh và cung cấp các tài liệu liên quan.
Thứ ba, trình báo cơ quan công an nếu có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Người dân có thể gửi đơn tố giác đến cơ quan công an, kèm theo chứng cứ về việc giả mạo giấy tờ, chữ ký hoặc sử dụng trái phép thông tin cá nhân. Cơ quan chức năng sẽ xem xét, xác minh và xử lý tùy theo tính chất, mức độ vi phạm.
Thứ tư, chủ động làm việc với cơ quan thuế và các tổ chức liên quan nếu phát sinh thông báo nợ thuế, nghĩa vụ tài chính hoặc giao dịch bất thường mang tên mình. Người dân cần yêu cầu ghi nhận việc bị mạo danh để tránh nhầm lẫn khi xác định trách nhiệm.
Bảo mật thông tin cá nhân để tránh bị lợi dụng
Từ thực tiễn tư vấn pháp lý, ông nhìn nhận đâu là những “lỗ hổng” hoặc nguyên nhân chính khiến kẻ gian dễ dàng đánh cắp, lợi dụng thông tin cá nhân, giấy tờ tùy thân của người dân để thực hiện hành vi gian lận trong đăng ký doanh nghiệp?
Có ba nhóm nguyên nhân chính khiến thông tin cá nhân, giấy tờ tùy thân của người dân dễ bị đánh cắp và lợi dụng để thực hiện hành vi gian lận trong đăng ký doanh nghiệp.
Thứ nhất, ý thức bảo mật thông tin cá nhân của một bộ phận người dân còn hạn chế. Trong quá trình giao dịch, vay vốn, xin việc, mua bán hàng hóa hoặc sử dụng các dịch vụ trực tuyến, người dân có thể cung cấp bản chụp căn cước công dân, số điện thoại, chữ ký và các thông tin định danh mà chưa xác minh đầy đủ mục đích sử dụng, cũng như độ tin cậy của bên tiếp nhận. Một khi dữ liệu bị thu thập trái phép, mua bán hoặc phát tán, người dân có thể không biết thông tin của mình đang được sử dụng vào những mục đích nào.
Thứ hai, việc kiểm tra, xác thực danh tính và ý chí thực sự của người được ghi nhận là chủ doanh nghiệp, hoặc người đại diện theo pháp luật có thể còn những điểm chưa chặt chẽ. Đặc biệt, khi hồ sơ được nộp trực tuyến, nếu thông tin hoặc tài liệu điện tử bị làm giả, giả mạo chữ ký hay sử dụng trái phép thì việc phát hiện không phải lúc nào cũng dễ dàng. Cần phân biệt rằng, thủ tục đăng ký doanh nghiệp được thực hiện theo quy định pháp luật; vấn đề nằm ở việc ngăn chặn và phát hiện kịp thời những hồ sơ sử dụng thông tin giả mạo hoặc thông tin bị chiếm đoạt.
Thứ ba, việc phát hiện và xử lý hành vi vi phạm đôi khi chưa theo kịp tốc độ phát tán, khai thác dữ liệu cá nhân. Người bị mạo danh thường chỉ phát hiện khi nhận được thông báo về nghĩa vụ thuế, khoản nợ hoặc thông tin về doanh nghiệp mà mình không hề thành lập. Khi đó, việc xác minh người thực sự thực hiện hành vi, thu thập chứng cứ và làm rõ quá trình sử dụng thông tin có thể mất nhiều thời gian, trong khi người bị mạo danh đã phải đối mặt với nguy cơ ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Để tự bảo vệ mình trước vấn nạn này, ông có những khuyến nghị thiết thực nào dành cho người dân và doanh nghiệp trong việc quản lý thông tin cá nhân, tài khoản định danh (VNeID), tài khoản thuế điện tử, chữ số…?
Để phòng ngừa tình trạng bị đánh cắp, lợi dụng thông tin cá nhân để đăng ký doanh nghiệp trái phép, người dân cần chủ động bảo vệ dữ liệu của mình và tuyệt đối không chủ quan trước những đề nghị sử dụng giấy tờ tùy thân từ người khác.
Người dân, doanh nghiệp cần quản lý chặt chẽ giấy tờ và thông tin định danh cá nhân; bảo vệ tài khoản định danh điện tử VNeID và các tài khoản thuế điện tử; bảo vệ chữ ký số và thiết bị dùng để ký hồ sơ điện tử; tuyệt đối không cho mượn, cho thuê hoặc đứng tên hộ trong việc thành lập, quản lý doanh nghiệp khi không thực sự hiểu rõ và kiểm soát được hoạt động đó.
Người dân và doanh nghiệp cần duy trì thói quen kiểm tra thông tin định kỳ. Khi phát hiện doanh nghiệp, mã số thuế, tài khoản hoặc giao dịch không do mình thực hiện, cần lưu giữ thông báo, tin nhắn, email và các chứng cứ liên quan; đồng thời liên hệ cơ quan đăng ký kinh doanh, cơ quan thuế hoặc cơ quan công an tùy tính chất vụ việc để yêu cầu kiểm tra, xử lý.
Tăng cường hậu kiểm sau thành lập doanh nghiệp
Để ngăn chặn tận gốc những vụ việc trên, cơ quan quản lý cần bổ sung hoặc sử dụng công nghệ như thế nào để siết chặt quản lý, quy trình kiểm soát trong việc cấp phép và hậu kiểm sau thành lập doanh nghiệp?
Để ngăn chặn hiệu quả tình trạng giả mạo thông tin cá nhân trong đăng ký doanh nghiệp, các cơ quan quản lý nhà nước cần triển khai đồng bộ giải pháp công nghệ, hoàn thiện quy trình kiểm soát hồ sơ và tăng cường hậu kiểm. Trọng tâm không phải là làm cho thủ tục thành lập doanh nghiệp trở nên phức tạp hơn, mà là bảo đảm người được ghi nhận là chủ doanh nghiệp, người đại diện theo pháp luật thực sự biết và đồng ý với việc đăng ký đó.
Trước hết, cần tăng cường xác thực danh tính điện tử và kết nối, đối chiếu dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước. Cần khai thác hiệu quả các cơ sở dữ liệu có liên quan để đối chiếu thông tin định danh của cá nhân trong hồ sơ đăng ký doanh nghiệp, kịp thời phát hiện dữ liệu không thống nhất hoặc giấy tờ có dấu hiệu bị làm giả. Đối với những trường hợp có rủi ro cao, có thể nghiên cứu áp dụng thêm bước xác minh trực tiếp hoặc xác thực điện tử tăng cường, thay vì áp dụng thủ tục bổ sung tràn lan đối với tất cả hồ sơ.
Thứ hai, ứng dụng công nghệ để phát hiện dấu hiệu bất thường. Hệ thống đăng ký doanh nghiệp cần có khả năng cảnh báo các trường hợp có dấu hiệu rủi ro, chẳng hạn một cá nhân xuất hiện trong nhiều hồ sơ bất thường, thông tin liên hệ trùng lặp đáng ngờ hoặc có nhiều lần thay đổi nội dung đăng ký trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, cảnh báo tự động chỉ nên là căn cứ để kiểm tra, xác minh thêm, không thể tự động đồng nghĩa với việc kết luận cá nhân hoặc doanh nghiệp có hành vi vi phạm.
Thứ ba, tăng cường hậu kiểm và phối hợp liên ngành. Cơ quan đăng ký kinh doanh cần phối hợp hiệu quả với cơ quan công an, cơ quan thuế và các đơn vị liên quan để xác minh, xử lý kịp thời khi có phản ánh về việc bị mạo danh. Đặc biệt, cần có đầu mối tiếp nhận rõ ràng, quy trình chuyển thông tin và thời hạn phản hồi cụ thể, giúp người bị mạo danh không phải đi lại, giải trình nhiều lần giữa các cơ quan. Khi có căn cứ xác định hồ sơ đăng ký doanh nghiệp chứa nội dung kê khai giả mạo, việc xử lý cần được thực hiện theo quy định tại Điều 68 và các điều khoản liên quan của Nghị định số 168/2025/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp.
Tóm lại, giải pháp căn cơ nhất là chuyển từ tư duy “kiểm tra hồ sơ có đủ giấy tờ hay không” sang “xác minh tính xác thực của thông tin và chủ thể thực hiện giao dịch”. Khi công nghệ xác thực, cơ chế cảnh báo, hậu kiểm và phối hợp liên ngành được vận hành đồng bộ, nguy cơ bị lợi dụng thông tin cá nhân để thành lập doanh nghiệp trái phép sẽ được hạn chế đáng kể, đồng thời vẫn bảo đảm môi trường kinh doanh minh bạch và thuận lợi.
