Từ góc nhìn của một doanh nghiệp Fintech, ông Nguyễn Bá Diệp - Đồng sáng lập, Phó chủ tịch cấp cao MoMo cho rằng, cuộc cạnh tranh lớn nhất của tài chính số trong giai đoạn tới không chỉ nằm ở công nghệ, mà ở năng lực kiến tạo niềm tin số.
Thưa ông, vì sao niềm tin số cần được nhìn nhận như một dạng hạ tầng chiến lược của nền kinh tế chứ không chỉ là yếu tố cảm tính?
Trong giai đoạn phát triển chiều sâu của kinh tế số, các yếu tố hạ tầng vật lý như dòng vốn, mạng lưới hay hệ thống vận hành không còn là giới hạn duy nhất của tăng trưởng. Một nền tảng vô hình nhưng ngày càng mang tính quyết định đang nổi lên: niềm tin số (Digital Trust).
Niềm tin số không phải là một khái niệm mang tính cảm tính, mà là nền móng vận hành của toàn bộ hệ sinh thái tài chính. Thực tế, theo số liệu từ Bộ Công an, thiệt hại do lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam năm 2025 đã lên tới hơn 8.000 tỷ đồng. Khi các vụ việc lừa đảo số diễn ra phức tạp, rào cản lớn nhất không nằm ở công nghệ, mà ở tâm lý e ngại của người dân. Nếu người dùng thiếu đi niềm tin vào môi trường trực tuyến, tốc độ dịch chuyển từ thanh toán tiền mặt sang thanh toán số sẽ bị chậm lại, các mô hình dịch vụ tài chính mới cũng khó lòng triển khai trên quy mô lớn.
Ở góc nhìn quản lý vĩ mô, một hệ sinh thái có mức độ niềm tin số cao sẽ giúp tối ưu hóa chi phí vận hành toàn xã hội, kích thích chu chuyển dòng vốn nhanh hơn và tạo đà cho kinh tế số tăng trưởng bền vững. Vì vậy, niềm tin số cần được xem là một cấu phần hạ tầng chiến lược, cần được đầu tư và bảo vệ bằng các giải pháp đồng bộ từ cơ quan quản lý và doanh nghiệp.
 |
Đâu là nguyên tắc cốt lõi để phát triển AI có trách nhiệm (Responsible AI) trong lĩnh vực tài chính, khi bản chất của nó là mô hình “hộp đen”?
AI đang trở thành động cơ cốt lõi của ngành tài chính, từ chấm điểm tín dụng, quản trị rủi ro đến cá nhân hóa dịch vụ. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất vẫn là tính “hộp đen”, khi thuật toán đưa ra quyết định nhưng tiêu chí giải trình đôi khi chưa thực sự tường minh, dễ dẫn tới thiên lệch.
Từ thực tiễn vận hành tại MoMo, chúng tôi cho rằng, việc phát triển AI trong tài chính cần tuân thủ một số nguyên tắc cốt lõi. Trước hết là tính minh bạch và khả năng kiểm soát rủi ro. Hệ thống AI không được nằm ngoài khả năng giám sát của con người. Các tổ chức phải có năng lực quản trị, bóc tách cấu trúc để đảm bảo thuật toán vận hành công bằng, không phân biệt đối xử và có khả năng giải trình khi cơ quan quản lý hoặc người dùng yêu cầu.
Bên cạnh đó là tư duy thiết kế “ma sát thông minh”. Nhiều năm qua, ngành công nghệ luôn hướng tới mục tiêu tối giản thao tác để giúp giao dịch diễn ra nhanh và thuận tiện nhất có thể. Tuy nhiên, trước thực trạng tội phạm công nghệ sử dụng các kịch bản thao túng tâm lý tinh vi, AI cần chủ động tạo ra những “khoảng dừng” cần thiết. Khi nhận diện giao dịch rủi ro, hệ thống phải đưa ra cảnh báo kịp thời để người dùng dừng lại xác minh.
Hiệu quả thực tế của mô hình này tại MoMo đã được chứng minh qua những con số cụ thể. Mỗi ngày, hệ thống AI phát hiện gần 29.000 giao dịch bất thường, chủ động cảnh báo cho hơn 10.000 người dùng. Với tỷ lệ 99,5% người dùng đã chọn dừng lại để suy nghĩ trước khi tiếp tục giao dịch, MoMo ước tính bảo vệ thành công hơn 15.000 tỷ đồng mỗi năm cho khách hàng. Điều này cho thấy AI có trách nhiệm không chỉ phát hiện rủi ro, mà còn thay đổi hành vi người dùng theo hướng chủ động phòng vệ.
Nhìn trong mối quan hệ giữa ngân hàng, fintech và big tech, đâu nên là nguyên tắc nền tảng cho bài toán dữ liệu?
Dữ liệu được ví như tài sản lõi của nền kinh tế số. Hiện nay, hệ sinh thái đang được định hình bởi ba chủ thể lớn: ngân hàng - nắm giữ dữ liệu tài chính lõi, fintech - mạnh về dữ liệu hành vi thời gian thực và big tech - sở hữu dữ liệu không gian mạng.
Để tối ưu hóa nguồn tài sản dữ liệu này mà vẫn bảo vệ được quyền riêng tư của khách hàng, theo chúng tôi, mối quan hệ hợp tác cần dựa trên hai nền tảng.
Thứ nhất là tôn trọng sự đồng thuận của người dùng (User Consent). Người dùng phải là trung tâm của bài toán dữ liệu. Mọi hoạt động kết nối, chia sẻ hay khai thác thông tin liên bên bắt buộc phải dựa trên sự đồng ý tường minh của khách hàng và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật hiện hành về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Thứ hai là chuẩn hóa hạ tầng bảo mật đa tầng. Khi luân chuyển dữ liệu, các bên phải cùng nâng cấp năng lực công nghệ để bảo vệ thông tin trước các nguy cơ tấn công tầng sâu. Tại MoMo, chúng tôi áp dụng triết lý bảo vệ nhiều lớp, kết hợp các giải pháp tiên tiến như giải pháp định danh chống giả mạo eKYC (Flashmark) hay công nghệ mô hình hóa bản đồ rủi ro (Graph Network) để phát hiện sớm các chuỗi tài khoản bất thường. Việc đồng bộ tiêu chuẩn bảo mật sẽ giúp tạo môi trường kết nối dữ liệu an toàn và tin cậy hơn cho thị trường.
Ông đánh giá thế nào về nhu cầu hình thành một cơ chế chia sẻ tín hiệu rủi ro liên ngành để xây dựng “lá chắn chung” cho toàn hệ sinh thái tài chính số?
Các tổ chức tài chính thường chỉ tiếp cận vụ việc ở giai đoạn cuối, khi lệnh chuyển tiền đã được thực hiện, trong khi quá trình thao túng nạn nhân diễn ra từ trước trên mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin hay viễn thông. Vì vậy, phòng thủ cục bộ theo từng ngành không còn đủ hiệu quả.
Do đó, việc hình thành một nền tảng liên minh phòng thủ chủ động - nơi kết nối, chia sẻ tín hiệu rủi ro theo thời gian thực giữa các lĩnh vực tài chính, viễn thông, công nghệ thông tin và cơ quan quản lý - là nhu cầu vô cùng cấp bách.
Theo chúng tôi, mô hình này cần thu hẹp bốn khoảng cách lớn trong phòng chống gian lận số hiện nay.
Thứ nhất là khoảng cách về tốc độ, tức chuyển từ hình thức hậu kiểm, xử lý thủ công sang đồng bộ dữ liệu cảnh báo real-time giữa các ngành.
Thứ hai là khoảng cách về dữ liệu, đòi hỏi kết nối các mảnh ghép thông tin đang phân tán ở nhiều lĩnh vực để nhận diện rõ hơn hành vi của đối tượng lừa đảo.
Thứ ba là khoảng cách về phối hợp, tức thiết lập cơ chế phản ứng nhanh để các bên liên quan có thể kịp thời ngăn chặn dòng tiền gian lận dịch chuyển xuyên hệ thống.
Cuối cùng là khoảng cách về thế phòng thủ: dịch chuyển từ trạng thái bị động xử lý hậu quả sang chủ động ngăn chặn, bẻ gãy kịch bản lừa đảo ngay từ khi bắt đầu.
Chúng tôi tin rằng, cơ chế này sẽ tạo ra một hệ thống bảo vệ toàn diện hơn, qua đó nâng cao năng lực tự vệ chung cho toàn bộ hệ sinh thái số trước các nguy cơ ngày càng tinh vi.
Năm 2026, để niềm tin số thực sự trở thành động lực tăng trưởng bền vững, theo ông, những ưu tiên lớn nhất mà cơ quan quản lý, ngân hàng và doanh nghiệp công nghệ cần cùng nhau thực hiện là gì?
2026 được xem là năm bản lề khi kinh tế số Việt Nam dịch chuyển mạnh mẽ sang giai đoạn phát triển chiều sâu. Để xây dựng môi trường số an toàn và bền vững, cần có sự phối hợp chặt chẽ và xác lập rõ ưu tiên chiến lược giữa ba nhóm chủ thể.
Đối với cơ quan quản lý, vai trò định hướng và kiến tạo không gian hợp tác liên ngành là quan trọng nhất. Chúng tôi kỳ vọng các cơ quan quản lý sẽ tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, chuẩn hóa các quy định về chia sẻ dữ liệu rủi ro và giao dịch điện tử. Việc tạo điều kiện cho các cơ chế thử nghiệm (Sandbox) về công nghệ mới cũng sẽ giúp doanh nghiệp nhanh chóng đưa các giải pháp bảo vệ người dân vào thực tế vận hành.
Đối với các ngân hàng và tổ chức tài chính, ưu tiên hàng đầu là thúc đẩy xu hướng ngân hàng mở (Open Banking) theo hướng an toàn hơn. Đầu tư cho hạ tầng an ninh mạng và bảo mật sinh trắc học tầng sâu cần được xem là nhiệm vụ chiến lược để bảo vệ tài sản của khách hàng. Đồng thời, các tổ chức tài chính cũng cần chủ động phối hợp với các fintech để đồng bộ hóa các bộ lọc rủi ro trên toàn thị trường.
Với doanh nghiệp công nghệ như MoMo, trọng tâm là chuyển từ tư duy “chặn kẻ xấu” sang hỗ trợ người dùng tránh mắc sai lầm. Điều này đòi hỏi tiếp tục nâng cấp các lớp bảo vệ bằng AI như chấm điểm rủi ro thời gian thực hay Graph Network nhằm chủ động bảo vệ dòng tiền của người dân.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần có trách nhiệm đơn giản hóa các kiến thức an toàn số, giúp người dân nâng cao nhận thức và kỹ năng tự bảo vệ khi tham gia môi trường số.
Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, ngân hàng và doanh nghiệp công nghệ sẽ là nền tảng quan trọng giúp kinh tế số Việt Nam tăng trưởng nhanh hơn, đồng thời vẫn bảo đảm an toàn và bền vững.
