Minh bạch thuế trở thành chuẩn mực quản trị
Trong bối cảnh yêu cầu minh bạch ngày càng khắt khe, cùng sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) trong phân tích dữ liệu công khai, thuế đang trở thành chủ đề được thị trường và toàn xã hội đặc biệt quan tâm.
Nhiều tập đoàn lớn trên thế giới hiện nay đã công khai chiến lược thuế được Hội đồng quản trị (HĐQT) phê duyệt. Các báo cáo minh bạch này không thuần túy tập trung vào số thuế đã nộp, mà thể hiện cốt lõi cách doanh nghiệp quản lý rủi ro, cơ chế kiểm soát nội bộ, mức độ chấp nhận rủi ro và nguyên tắc ứng xử với cơ quan thuế.
Xu hướng này đang chuyển dịch mạnh mẽ từ “tự nguyện” sang “tất yếu”. Khảo sát của Deloitte cho thấy, 82% lãnh đạo thuế toàn cầu được khảo sát dự báo yêu cầu công bố thông tin thuế sẽ tiếp tục gia tăng trong 2-3 năm tới. Bên cạnh các quy định bắt buộc, nhiều tập đoàn lớn chủ động công bố báo cáo minh bạch thuế, trình bày rõ số thuế đã nộp theo từng quốc gia và lý do hiện diện thương mại tại các thị trường đó.
Trên toàn cầu, xu hướng minh bạch thuế được thúc đẩy bởi 3 bệ đỡ chính.
 |
Quản trị thuế tốt là một phần không thể tách rời của một hệ thống quản trị doanh nghiệp tốt |
Thứ nhất, khung pháp lý. Vương quốc Anh là quốc gia tiên phong luật hóa yêu cầu công bố báo cáo chiến lược thuế từ năm 2016. Liên minh châu Âu (EU) buộc các tập đoàn đa quốc gia lớn công bố thông tin thuế theo từng quốc gia, trong khi Úc áp dụng cơ chế tự nguyện linh hoạt. Minh bạch thuế rõ ràng đã được thể chế hóa.
Thứ hai, chuẩn mực báo cáo. Năm 2019, Tổ chức Sáng kiến Báo cáo Toàn cầu ban hành GRI 207 - chuẩn mực toàn cầu đầu tiên về công bố thông tin thuế, yêu cầu minh bạch từ chiến lược đến cơ chế quản trị. Đến nay, khoảng một phần tư trong số 1.000 doanh nghiệp niêm yết lớn nhất thế giới đã tự nguyện áp dụng chuẩn mực này.
Thứ ba, thực tiễn từ các doanh nghiệp tiên phong. Ở nhiều ngành đặc thù như khai khoáng, viễn thông, hàng tiêu dùng và năng lượng, các tập đoàn đã công bố mức đóng góp ngân sách tại từng thị trường từ nhiều năm nay. Họ xem minh bạch thuế như công cụ tối ưu để xây dựng niềm tin với các bên liên quan và coi cách ứng xử với thuế là một phần của uy tín thương hiệu.
Sự phát triển của công nghệ AI càng đẩy nhanh tiến trình này. Khảo sát của Deloitte chỉ ra rằng, 81% lãnh đạo phụ trách thuế kỳ vọng cơ quan quản lý sẽ sử dụng AI để quét và phân tích dữ liệu công khai; tỷ lệ này là 64% đối với các nhà phân tích tài chính và 50% với báo giới. Khi dữ liệu thuế được công khai, AI có thể lập tức phát hiện những điểm bất thường hoặc thiếu nhất quán, mở ra một chương mới cho sự minh bạch.
Quản trị thuế cần được đưa lên cấp chiến lược
Thuế không còn là “mảnh sân riêng” của bộ phận tài chính - kế toán, mà là một nội dung quản trị ở cấp cao nhất.
Vậy đâu là những thực tiễn quản trị thuế mà các tập đoàn hàng đầu đang áp dụng? Có thể khái quát thành 5 điểm cốt lõi.
Thứ nhất, chiến lược thuế do HĐQT phê duyệt: Thuế không còn là “mảnh sân riêng” của bộ phận tài chính - kế toán, mà là một nội dung quản trị ở cấp cao nhất, gắn liền với khẩu vị rủi ro chiến lược của toàn bộ doanh nghiệp.
Thứ hai, xây dựng khung kiểm soát bài bản: Thiết lập quy trình, hệ thống và phân định trách nhiệm rõ ràng nhằm bảo đảm nghĩa vụ thuế được xác định chính xác, nhận diện và kiểm soát rủi ro từ sớm thay vì chạy theo xử lý phần ngọn. Khảo sát của Deloitte cho thấy, 58% lãnh đạo thuế toàn cầu thừa nhận thách thức lớn là bảo đảm thực tiễn quản trị nội bộ nhất quán với các cam kết minh bạch ra bên ngoài.
Thứ ba, gắn quản trị thuế với chiến lược phát triển bền vững (ESG): Việc nộp đúng, nộp đủ và minh bạch về thuế không chỉ dừng lại ở tuân thủ pháp lý, mà đã nâng tầm thành một trụ cột quan trọng trong chiến lược ESG và trách nhiệm với cộng đồng.
Thứ tư, chủ động đối thoại qua cơ chế “Tuân thủ hợp tác”: Trao đổi sớm, thẳng thắn và cởi mở với cơ quan thuế về các vấn đề phát sinh giúp giảm thiểu tranh chấp pháp lý, tạo sự chắc chắn cho cả doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý.
Thứ năm, đầu tư thích đáng vào công nghệ và dữ liệu: Khi cơ quan thuế dịch chuyển mạnh mẽ sang quản trị bằng dữ liệu và AI, doanh nghiệp buộc phải đầu tư công nghệ tương ứng để chủ động trong phân tích, báo cáo và quản trị rủi ro.
Tại Việt Nam, bối cảnh pháp lý và mức độ phát triển thị trường có những đặc thù riêng, doanh nghiệp chưa bắt buộc phải công bố một báo cáo minh bạch thuế độc lập ra công chúng như các tập đoàn đa quốc gia. Tuy nhiên, tư duy tiếp cận minh bạch thuế như một công cụ xây dựng niềm tin với nhà đầu tư và đối tác là điều bắt buộc phải thay đổi.
Việt Nam không hề bắt đầu từ con số không. Tháng 2/2026, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và IFC đã công bố Bộ Nguyên tắc Quản trị công ty Việt Nam 2026 theo cơ chế “Tuân thủ hoặc Giải thích”. Đáng chú ý, Bộ nguyên tắc này đã chính thức đưa quản trị rủi ro thuế vào danh mục trách nhiệm của HĐQT; yêu cầu chiến lược và hệ thống quản trị rủi ro của doanh nghiệp niêm yết phải bao quát cả rủi ro về quản lý và tuân thủ thuế. Điều này khẳng định: Quản trị thuế không còn là thông lệ xa xỉ của các tập đoàn quốc tế, mà đã trở thành chuẩn mực bắt buộc tại thị trường vốn Việt Nam.
Để thích ứng, doanh nghiệp Việt cần bắt tay thực hiện ngay 3 việc: Xây dựng chiến lược thuế được lãnh đạo cao nhất phê duyệt; thiết lập quy trình kiểm soát thuế nội bộ có tính hệ thống thay vì xử lý theo vụ việc; và chủ động tăng cường hợp tác, minh bạch với cơ quan thuế. Đây cũng chính là định hướng trọng tâm của ngành thuế trong lộ trình chuyển đổi sang quản trị bằng dữ liệu, lấy người nộp thuế làm trung tâm. Doanh nghiệp chuẩn bị sớm chắc chắn sẽ sở hữu lợi thế cạnh tranh vượt trội.
Thuế không còn thuần túy là rủi ro tuân thủ
Nhiều lãnh đạo doanh nghiệp vẫn giữ tư duy cũ khi cho rằng rủi ro thuế lớn nhất chỉ là bị truy thu và xử phạt hành chính. Tuy nhiên, rủi ro nghiêm trọng hơn, đe dọa trực tiếp đến sự sống còn của doanh nghiệp và danh tiếng của lãnh đạo, chính là rủi ro hình sự.
Theo Bộ luật Hình sự, hành vi trốn thuế ở những mức độ nhất định có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với cả cá nhân lẫn pháp nhân thương mại. Cần lưu ý, việc khắc phục hậu quả bằng cách nộp đủ số thuế chậm nộp hoặc tiền truy thu không đồng nghĩa với việc được miễn trách nhiệm hình sự. Khoản tiền khắc phục này chỉ được xem là tình tiết giảm nhẹ khi lượng hình, chứ không làm thay đổi bản chất hành vi một khi đã cấu thành tội phạm.
Đây hoàn toàn không phải là rủi ro mang tính lý thuyết. Thực tế thị trường thời gian qua đã chứng kiến không ít vụ việc các kế toán trưởng, giám đốc tài chính, thậm chí là người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp bị khởi tố do liên quan đến hành vi trốn thuế hoặc mua bán hóa đơn bất hợp pháp. Thuế, vì vậy, đã trở thành nội dung cốt lõi của quản trị doanh nghiệp và là trách nhiệm trực diện của người đứng đầu.
Trong kỷ nguyên số, rủi ro thuế đã dịch chuyển từ rủi ro tuân thủ đơn thuần sang rủi ro chiến lược, rủi ro tài chính và rủi ro uy tín. Đã đến lúc HĐQT cần lắng nghe các khuyến nghị của lãnh đạo phụ trách thuế một cách thường xuyên và từ sớm, thay vì chỉ can thiệp khi cuộc thanh tra đã kết thúc hoặc tranh chấp đã bùng phát.
Một bộ phận thuế có năng lực không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ tốt hơn mà còn bảo vệ giá trị cốt lõi của doanh nghiệp, hạn chế nguy cơ tổn thất tài chính, giảm rủi ro trong các thương vụ M&A, đồng thời củng cố niềm tin vững chắc cho nhà đầu tư và đối tác. Đây cần được nhìn nhận là một khoản đầu tư chiến lược cho năng lực quản trị, chứ không đơn thuần là một khoản chi phí vận hành.
Quản trị thuế tốt chính là một phần không thể tách rời của một hệ thống quản trị doanh nghiệp tốt.
