Nhận định trên được các chuyên gia chia sẻ trong phiên đối thoại: "Giải pháp tạo lợi thế cạnh tranh cho KCN thế hệ mới" tại Diễn đàn Bất động sản Công nghiệp Việt Nam 2026 (VIPF 2026) do Báo Tài chính - Đầu tư tổ chức ngày 29/9.
Chống chịu và thích ứng từ khâu quy hoạch
Bà Nguyễn Trâm Anh, Quản lý dự án Quốc gia Chương trình KCN sinh thái toàn cầu (GEIPP) của UNIDO tại Việt Nam, cho rằng KCN thế hệ mới là hệ sinh thái sản xuất tập trung vào kinh tế tuần hoàn, hiệu quả tài nguyên và sản xuất sạch hơn. Hệ sinh thái này cần tăng tính chống chịu trước các áp lực bên ngoài, đồng thời tích hợp đổi mới sáng tạo, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số.
Theo bà Trâm Anh, có bốn yếu tố cần tích hợp từ khâu quy hoạch: Chuyển dịch năng lượng. Tỷ lệ năng lượng tái tạo phải được đặt lên hàng đầu; Hạ tầng cộng sinh và kinh tế tuần hoàn. Tuần hoàn và tái sử dụng nước là ưu tiên hàng đầu nằm trong tầm tay nhà phát triển hạ tầng, bởi "nếu thiếu nước sản xuất sẽ gián đoạn"; Quản trị và quan trắc phát thải carbon. Cần quy chế và công cụ thu thập, chia sẻ dữ liệu giữa doanh nghiệp thứ cấp và nhà phát triển hạ tầng, hướng tới Net Zero; Logistics tích hợp.
Về điểm nghẽn, bà Trâm Anh cho rằng dù chính sách ngày càng hỗ trợ, cộng sinh công nghiệp trên thực tế vẫn vướng do thiếu quy định pháp lý và cơ chế hướng dẫn cụ thể.
Ông Prescott Gaylord, Giám đốc Phát triển bền vững khối Kho vận châu Á - Thái Bình Dương của DSV đặt vấn đề ở khả năng thích ứng. Ông lấy ví dụ các nhà sản xuất muốn giảm phát thải (phi carbon hóa) vận tải bằng xe tải điện, đòi hỏi hạ tầng trạm sạc. Một KCN chỉ đáp ứng tiêu chuẩn hôm nay có thể chỉ làm hạ tầng sạc tối thiểu. Ngược lại, nếu thiết kế theo mức tối đa của KCN sinh thái, dù trung tâm dữ liệu hay công nghệ pin thế hệ mới xuất hiện, hạ tầng vẫn đáp ứng được.
Theo ông, điểm khác biệt cốt lõi là nhà quy hoạch đang thiết kế cho 10, 50 hay 100 năm, phục vụ ba đến bốn thế hệ doanh nghiệp mà nhu cầu chưa thể lường trước. Vì vậy, thay vì chạy theo chứng nhận Gold hay Platinum, cần tự hỏi: "Điều gì sẽ làm cho thế giới tốt đẹp hơn?". Ông khuyến nghị nhìn vào chu trình nước, tối đa hóa năng lượng tái tạo vượt mức trung bình quốc gia và xây dựng công trình tiết kiệm năng lượng, có che nắng. Khi mức tiêu thụ năng lượng nền cực thấp, bất kỳ ngành nào vào khu cũng có thể vận hành bền vững.
Về dữ liệu và AI, ông cho rằng không nên bắt các chuyên gia bền vững dành toàn bộ thời gian thu thập số liệu, làm báo cáo thủ công. Dữ liệu phải là công cụ vận hành để phát hiện lãng phí và ra quyết định tốt hơn. "Đừng thuê chuyên gia bền vững để viết báo cáo; hãy thuê họ để giải quyết các vấn đề vận hành", ông nói.
 |
Bài học từ ngành xi măng
Ông Đào Nguyên Khánh, Trưởng bộ phận phát triển bền vững và Truyền thông doanh nghiệp INSEE Việt Nam, cho biết doanh nghiệp xi măng này đã áp dụng kinh tế tuần hoàn từ hàng chục năm trước: dùng xỉ thép từ ngành thép và tro bay từ nhà máy nhiệt điện làm nguyên liệu, đồng thời xử lý đồng đốt các dòng chất thải phù hợp làm nhiên liệu thay thế.
Ông đưa ra hai kiến nghị về quy hoạch. Thứ nhất, nhà quy hoạch phải hiểu chuỗi giá trị giữa các ngành để bố trí các nhà máy đi cùng nhau. Tại nhà máy khu vực Thị Vải (Bà Rịa - Vũng Tàu), INSEE trước đây phải nhập xỉ thép từ Nhật Bản hoặc mua từ Hòa Phát (Quảng Ngãi). Gần đây, nhà cung cấp xỉ thép CHS tại KCN Mỹ Xuân, cách nhà máy chưa đầy 10 km, giúp doanh nghiệp có nguồn cung tin cậy, giảm chi phí vận hành và giảm đáng kể phát thải carbon từ vận tải.
Thứ hai, cần xây dựng các Cơ sở thu hồi tài nguyên (MRF) trong hoặc tại khu vực giáp ranh giữa hai đến ba KCN, làm trung tâm phân loại chất thải công nghiệp. Một đơn vị chuyên trách sẽ đầu tư phân loại, rồi cung cấp từng dòng chất thải cho các nhà máy làm nguyên liệu tái chế.
Theo ông Khánh, nhiều nhà đầu tư sẵn sàng tham gia nếu Nhà nước có quy hoạch và cấp phép rõ ràng. Nếu không quy hoạch từ đầu, các nhà máy đã chọn vị trí sẽ tốn nhiều chi phí logistics để kết nối tuần hoàn về sau.
Trong khi đó, theo ông Trần Nhật Ninh, Phó tổng giám đốc CTCP Nhựa Thiếu niên Tiền Phong, điều còn thiếu nhiều nhất hiện nay là năng lực cộng sinh công nghiệp. Các nhà sản xuất trong KCN thiếu dữ liệu và sự chia sẻ thông tin về nguyên liệu đầu vào, phế liệu đầu ra, dù phế liệu của doanh nghiệp này có thể là nguyên liệu của doanh nghiệp khác.
Ông nêu ba nguyên nhân gồm: thiếu thông tin minh bạch về dòng vật chất nội bộ, thiếu cơ chế pháp lý bắt buộc và đủ mạnh, thiếu niềm tin giữa các doanh nghiệp; trong khi ba vướng mắc hạ tầng mà nhà máy phải tự giải quyết là: đầu tư hệ thống xử lý nước thải sơ bộ và đường ống đạt chuẩn trước khi xả ra trạm tập trung; tự lắp đường ống cấp nước nội bộ tới điểm đấu nối chung; tự đầu tư đường dây trung thế, trạm biến áp hạ áp và máy phát điện dự phòng.
Nếu KCN được tích hợp đồng bộ từ đầu, doanh nghiệp sẽ giảm mạnh chi phí đầu tư ban đầu (CapEx), rút ngắn thời gian đưa nhà máy vào vận hành nhờ tiết kiệm thời gian làm ĐTM và xây dựng công trình phụ trợ, đồng thời tối ưu chi phí vận hành, bảo trì dài hạn (OpEx).
Trả lời câu hỏi về giá trị được tạo ra bên ngoài hàng rào KCN trong tầm nhìn 100 - 150 năm, ông Prescott Gaylord cho rằng cộng sinh công nghiệp nên mở rộng ra hệ sinh thái tự nhiên và cộng đồng xung quanh: xem xét các dòng chảy nước tự nhiên, giữ hệ sinh thái lân cận sống động. Với cộng đồng địa phương, ông đề nghị không dùng rào chắn an ninh để cắt đứt lối đi bộ hay sinh kế truyền thống. Lối đi an toàn, hòa nhập với cộng đồng sẽ giúp KCN chống chịu tốt hơn và bền vững hơn về dài hạn.
