Chủ quyền AI dựa trên ít nhất bốn nền tảng: thuật toán, dữ liệu, chip và năng lượng. Việt Nam khó có thể cạnh tranh với Mỹ và Trung Quốc trên cả bốn phương diện. Việt Nam không có nguồn lực để xây dựng những mô hình AI đa dụng lớn nhất thế giới, kiểm soát nguồn cung chip AI tiên tiến hay sở hữu lượng dữ liệu khổng lồ như các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, có một lĩnh vực Việt Nam có thể chủ động lựa chọn và xây dựng chiến lược riêng: năng lượng.
AI không tồn tại trên đám mây. AI vận hành trên các hệ thống vật lý trong trung tâm dữ liệu, nơi máy móc cần điện liên tục để tính toán và làm mát. Do đó, muốn đạt được chủ quyền AI, Việt Nam bắt buộc phải tính đến chủ quyền năng lượng.
 |
Tham vọng AI phụ thuộc vào nguồn điện ổn định
Quy mô hạ tầng AI đang hình thành tại Việt Nam đã ở mức đáng kể.
Việt Nam hiện có 41 trung tâm dữ liệu đang hoạt động với tổng công suất khoảng 221 MW. Viettel cũng đang phát triển một trung tâm dữ liệu siêu quy mô công suất 140 MW tại TP.HCM, trong khi nhiều dự án lớn khác đang được lên kế hoạch. Vấn đề không chỉ là Việt Nam có thể sản xuất bao nhiêu MW điện, mà còn là khả năng cung cấp nguồn điện ổn định cho những cơ sở đòi hỏi vận hành liên tục.
Việt Nam có thể có lợi thế hơn khi phát triển AI chuyên biệt dựa trên dữ liệu, ngôn ngữ và những ngành có lợi thế về kiến thức địa phương. Dù vậy, AI chuyên biệt vẫn cần hạ tầng điện toán, hạ tầng điện toán cần trung tâm dữ liệu, còn trung tâm dữ liệu cần nguồn điện ổn định. Năng lượng vì thế không chỉ hỗ trợ mà còn là một trong những nền tảng của chủ quyền AI.
Làm mát có thể trở thành lợi thế chiến lược
AI không tồn tại trên đám mây. AI vận hành trên các hệ thống vật lý trong trung tâm dữ liệu, nơi máy móc cần điện liên tục để tính toán và làm mát.
Các trung tâm dữ liệu cũng tiêu thụ lượng điện đáng kể để loại bỏ nhiệt sinh ra từ máy chủ. Các nghiên cứu ước tính hoạt động làm mát thường chiếm khoảng 30-40% tổng mức tiêu thụ năng lượng của trung tâm dữ liệu, dù tỷ lệ này thay đổi tùy cơ sở và công nghệ.
Đối với Việt Nam, thách thức này đặc biệt đáng lưu ý do khí hậu nhiệt đới. Điện năng phục vụ việc duy trì nhiệt độ phù hợp cho hạ tầng điện toán không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn chiếm một phần đáng kể trong bài toán kinh tế của hạ tầng AI.
Đường bờ biển dài có thể mở ra cơ hội nghiên cứu các phương thức làm mát thay thế. Thay vì đặt tất cả trung tâm dữ liệu trong đất liền và sử dụng nhiều điện, nước cho hệ thống làm mát, Việt Nam có thể cân nhắc các địa điểm ven biển và hệ thống làm mát bằng nước biển tại những nơi đáp ứng điều kiện về môi trường và kỹ thuật.
Các phương thức làm mát thay thế ngày càng khả thi về mặt kỹ thuật. Trung Quốc đã bắt đầu triển khai ở quy mô thương mại, với một trung tâm dữ liệu dưới nước đang hoạt động tại Hải Nam và một cơ sở dưới nước công suất 24 MW tại Thượng Hải, kết nối với nguồn điện gió ngoài khơi. Việt Nam nên nghiên cứu những mô hình này. Các vấn đề về bảo trì, kết nối, ăn mòn, an ninh và chi phí vẫn cần được giải quyết khi công nghệ tiếp tục phát triển.
Chiến lược năng lượng đa dạng cho AI
Nguồn điện cung cấp cho hạ tầng AI cũng là vấn đề chiến lược cần được cân nhắc. Việt Nam nên theo đuổi một tổ hợp công nghệ thay vì phụ thuộc vào một nguồn năng lượng duy nhất. Trong đó, năng lượng tái tạo, mở rộng lưới điện, lưu trữ năng lượng và thiết kế trung tâm dữ liệu hiệu quả hơn đều đóng vai trò quan trọng.
Điện gió ngoài khơi đặc biệt phù hợp với định hướng này. Ngân hàng Thế giới ước tính tiềm năng kỹ thuật điện gió ngoài khơi của Việt Nam lên tới hàng trăm GW và xác định đây là nguồn điện quan trọng trong tương lai.
Điện hạt nhân cũng có thể đóng góp vào chiến lược năng lượng dài hạn. Việt Nam đã khởi động lại chương trình điện hạt nhân và vào tháng 3/2026 ký thỏa thuận với Nga về dự án Ninh Thuận 1, gồm hai lò phản ứng do Nga thiết kế với tổng công suất 2.400 MW.
Các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) vẫn cần được phát triển thêm về công nghệ, hiệu quả kinh tế và khung pháp lý. Dự án Ninh Thuận quy mô lớn và các SMR trong tương lai có thể đảm nhiệm những vai trò khác nhau: điện hạt nhân truyền thống có thể củng cố lưới điện quốc gia, trong khi SMR có thể trở thành lựa chọn cho các phụ tải công nghiệp và điện toán chuyên biệt nếu chứng minh được tính phù hợp về thương mại và kỹ thuật.
Biến hạ tầng thành năng lực của Việt Nam
Từ góc độ chính sách, Việt Nam cần tập trung vào ba ưu tiên.
Thứ nhất, nguồn điện ổn định với chi phí hợp lý cần được xem là một phần của chiến lược AI quốc gia, thay vì chỉ được coi là vấn đề hạ tầng tiện ích.
Thứ hai, Việt Nam cần xác định những địa điểm có thể phát triển đồng bộ năng lượng, trung tâm dữ liệu, kết nối cáp quang và hệ thống làm mát. Các khu vực ven biển, nơi làm mát bằng nước biển và điện gió ngoài khơi có thể mang lại lợi thế, cần được nghiên cứu.
Thứ ba, đầu tư nước ngoài vào các trung tâm dữ liệu cần đóng góp vào năng lực của Việt Nam thông qua phát triển nhân lực, nghiên cứu, hợp tác công nghệ và các ứng dụng AI trong nước.
Mục tiêu không nên là trở thành nơi đặt hạ tầng AI của thế giới, mà phải là biến hạ tầng cần thiết để vận hành AI thành nguồn năng lực của Việt Nam.
