Việt Nam đang củng cố vị thế là thị trường cung ứng và sản xuất trọng yếu trong bối cảnh các doanh nghiệp toàn cầu điều chỉnh chiến lược chuỗi cung ứng để ứng phó với tình trạng bất định kéo dài. Chi phí lao động cạnh tranh, dòng vốn FDI mạnh mẽ và các cải cách chính sách có trọng tâm đang tạo nền tảng để Việt Nam trở thành một mắt xích quan trọng hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Theo “Báo cáo Tương lai Thương mại 2026” của Standard Chartered, chỉ số đo lường từ khảo sát ghi nhận Việt Nam đạt 12% đối với hoạt động sản xuất và 11% đối với hoạt động nguồn cung ứng. Nhưng phía sau sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng đang diễn ra một thay đổi đáng chú ý hơn: doanh nghiệp không nhất thiết phải thay đổi địa điểm để nâng cao khả năng chống chịu. Thay vào đó, số hóa đang giúp họ nhìn rõ hơn chuỗi cung ứng, dự báo tốt hơn và phản ứng nhanh hơn trước các biến động.
Đây cũng là lý do số hóa đang trở thành một yếu tố ngày càng quan trọng đối với thương mại toàn cầu. Theo kịch bản “Đẩy nhanh số hóa” do Standard Chartered và Oxford Economics xây dựng, việc giảm rào cản thương mại, tăng đầu tư công nghệ và đẩy nhanh ứng dụng AI có thể đưa quy mô thương mại quốc tế năm 2031 cao hơn 6,9% so với kịch bản cơ sở, tương đương thêm 2.800 tỷ USD trong riêng năm 2031.
Mức tăng này tương đương khoảng 7,6 tỷ USD mỗi ngày. Tuy nhiên, Standard Chartered lưu ý đây là một kịch bản minh họa, không phải dự báo. Tác động của số hóa được mô hình hóa tích lũy trong giai đoạn 2027-2031 và đạt hiệu quả đầy đủ vào năm 2031.
Báo cáo dựa trên khảo sát 2.100 lãnh đạo cấp cao tham gia ra quyết định tại các doanh nghiệp ở 27 thị trường. Kết quả cho thấy doanh nghiệp đang chuyển trọng tâm từ việc tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo địa lý sang tinh chỉnh chiến lược và nâng cao năng lực vận hành.
Tại ASEAN, 86% doanh nghiệp cho biết đã ghi nhận lợi ích có thể đo lường được từ ít nhất một năng lực số. Cũng 86% cho biết số hóa cải thiện quá trình ra quyết định nhờ tăng khả năng quan sát và dự báo, tỷ lệ cao nhất toàn cầu.
Ông Roberto Hoornweg, Tổng giám đốc Khối Ngân hàng Doanh nghiệp và Đầu tư, Standard Chartered nhận định, khi doanh nghiệp giảm tập trung vào việc tái định hình chuỗi cung ứng và chú trọng hơn đến khả năng chống chịu, khả năng quan sát và tính linh hoạt, đầu tư vào năng lực số đang trở thành nguồn lợi thế cạnh tranh then chốt.
"Việc kết hợp các công cụ số, thông tin chuyên sâu được hỗ trợ bởi AI và tích hợp chặt chẽ hơn chức năng ngân quỹ với chuỗi cung ứng có thể giúp doanh nghiệp ra quyết định nhanh hơn, ứng phó hiệu quả hơn với gián đoạn, đồng thời nâng cao khả năng duy trì hoạt động liên tục", ông Roberto Hoornweg cho biết.
Số hóa nâng sức chống chịu
Bốn trong năm doanh nghiệp được khảo sát ghi nhận lợi ích từ đầu tư vào năng lực số, trong khi 83% cho biết các công cụ số giúp họ phản ứng nhanh hơn trước gián đoạn chuỗi cung ứng. Những con số này cho thấy số hóa đang đi từ vai trò hỗ trợ sang một năng lực trực tiếp phục vụ khả năng chống chịu của doanh nghiệp.
Một biểu hiện rõ nét là sự tăng trưởng của các dịch vụ được cung cấp bằng phương thức số, từ dịch vụ máy tính, điện toán đám mây, an ninh mạng đến các dịch vụ chuyên môn được cung cấp từ xa xuyên biên giới. Kim ngạch xuất khẩu nhóm dịch vụ này tăng 136% trong giai đoạn 2016-2025, so với mức tăng 70% của tổng xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ. Đến năm 2025, nhóm dịch vụ này chiếm 14,7% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn cầu, tăng từ 10,6% năm 2016.
Trong kịch bản đẩy nhanh số hóa, thương mại dịch vụ năm 2031 có thể cao hơn 11,4% so với kịch bản cơ sở, gần gấp đôi mức tăng 5,9% dự kiến đối với hàng hóa. Dòng dữ liệu được cải thiện, thanh toán số, các hệ thống có khả năng tương tác và quy trình tuân thủ tinh gọn được kỳ vọng sẽ làm giảm rào cản thương mại xuyên biên giới.
AI đang trở thành một động lực quan trọng trong quá trình này. Có 56% doanh nghiệp đánh giá AI có mức độ liên quan cao hoặc mang tính chuyển đổi đối với việc thúc đẩy số hóa thương mại. Trong các ngành Công nghệ, Truyền thông và Viễn thông và Năng lượng, tỷ lệ này lên tới 62%.
Điều đáng chú ý là tác động của số hóa không dừng ở một phương thức giao dịch mới. Khi khả năng quan sát và dự báo được cải thiện, doanh nghiệp có thể quản trị chuỗi cung ứng hiện hữu linh hoạt hơn, từ nhà cung cấp, hàng tồn kho đến các quyết định liên quan đến dòng tiền.
Diễn biến về chiến lược chuỗi cung ứng phản ánh rõ sự thay đổi này. Hơn 9 trong 10 doanh nghiệp dự kiến điều chỉnh hoạt động chuỗi cung ứng trong 3-5 năm tới, nhưng khoảng 60% không dự kiến gia nhập hoặc rút khỏi thị trường trong các hoạt động tìm nguồn cung ứng, sản xuất và xuất khẩu.
Nói cách khác, tái cấu trúc chuỗi cung ứng không nhất thiết đồng nghĩa với một cuộc dịch chuyển địa điểm sản xuất trên diện rộng. Doanh nghiệp đang tìm cách làm cho mạng lưới hiện hữu chống chịu tốt hơn.
Chiến lược tập trung vào nhà cung cấp tăng 4,3 điểm, trong đó mức tăng tại châu Mỹ là 8,7 điểm và tại Trung Quốc Đại lục và Bắc Á là 6,8 điểm. Quản trị hàng tồn kho cũng ngày càng quan trọng, tăng 2,9 điểm trên toàn cầu; riêng ASEAN ghi nhận mức tăng 8,4 điểm.
Theo Báo cáo, sự thay đổi này cho thấy một lớp năng lực mới đang được đặt lên trên mạng lưới chuỗi cung ứng: khả năng thu thập dữ liệu, quan sát và dự báo để doanh nghiệp có thể điều chỉnh nhanh hơn mà không nhất thiết phải thay đổi toàn bộ cấu trúc.
Từ chống chịu đến tăng trưởng
Báo cáo cho biết, khi lượng hàng tồn kho lớn hơn, mạng lưới nhà cung cấp rộng hơn và luồng giao dịch xuyên biên giới gia tăng, chuỗi cung ứng ngày càng gắn chặt với bài toán tài chính. Khả năng quan sát dữ liệu, quản trị thanh khoản và ra quyết định về dòng tiền vì thế trở thành một phần của năng lực chống chịu.
Đây là lý do chức năng ngân quỹ đang đảm nhận vai trò chiến lược hơn. Trong 3-5 năm tới, 37% doanh nghiệp có kế hoạch tích hợp chặt chẽ hơn chức năng ngân quỹ và chuỗi cung ứng, trong khi tỷ lệ tương tự dự kiến điều chỉnh chiến lược ngân quỹ. Quản trị rủi ro tiền tệ là ưu tiên trong chiến lược ngân quỹ của 57% doanh nghiệp. Đồng thời, hơn một phần ba doanh nghiệp tham gia khảo sát cho rằng mức độ rủi ro tỷ giá sẽ tăng.
Năng lực số đang trở thành cầu nối giữa chuỗi cung ứng và hoạt động tài chính. Có 82% doanh nghiệp cho biết các công cụ số cải thiện khả năng quan sát và dự báo trong hoạt động chuỗi cung ứng và tài chính. Trong khi đó, 74% cho biết các công cụ ngân quỹ số nâng cao khả năng chống chịu trong quản lý tiền mặt, thanh khoản và rủi ro tỷ giá trong các giai đoạn bất định.
Nhìn từ góc độ thương mại, điều này lý giải vì sao số hóa có thể tạo ra tác động vượt ra ngoài phạm vi của từng doanh nghiệp. Khi dữ liệu được kết nối tốt hơn, thanh toán và các hệ thống có khả năng tương tác được cải thiện, các rào cản trong giao dịch xuyên biên giới giảm xuống, khả năng luân chuyển hàng hóa, dịch vụ và dòng tiền cũng được cải thiện.
Với Việt Nam, xu hướng này đặt ra một tầng cạnh tranh mới bên cạnh các lợi thế về chi phí lao động, FDI và năng lực sản xuất. Khi doanh nghiệp toàn cầu tiếp tục tinh chỉnh chuỗi cung ứng, khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị không chỉ phụ thuộc vào việc sản xuất ở đâu, mà còn phụ thuộc vào khả năng quản trị mạng lưới đó như thế nào.
Số liệu từ ASEAN cho thấy hướng đi này đang diễn ra rõ rệt: 86% doanh nghiệp đã ghi nhận lợi ích đo lường được từ ít nhất một năng lực số và cũng 86% cho biết số hóa giúp cải thiện quyết định nhờ tăng khả năng quan sát và dự báo.
Trong một chuỗi cung ứng ngày càng phức tạp, khả năng nhìn thấy sớm, dự báo tốt hơn và phản ứng nhanh hơn đang trở thành một dạng lợi thế cạnh tranh mới. Số hóa vì thế không chỉ giúp doanh nghiệp chống chịu trước bất định, mà còn mở thêm dư địa để biến sức chống chịu thành tăng trưởng.
