Người bị phạt là ông Trương Đình Khởi (tài khoản giao dịch tại Công ty chứng khoán ACBS) vì hành vi thao túng thị trường. Cụ thể, chỉ trong 3 phiên giao dịch vào các ngày 20, 21 và 22.2.2008, nhà đầu tư này tung ra 107 lệnh bán 1.252.100 cổ phiếu (CP) Ngân hàng TMCP Sài Gòn Thương Tín (mã STB), chiếm tỷ trọng 13,32% khối lượng bán toàn thị trường, kéo giá CP STB từ 56.000 đồng xuống 51.000 đồng. Theo Thanh tra UBCKNN, từ cuối tháng 1 đến cuối tháng 2 năm nay, nhà đầu tư này còn liên tục đặt lệnh mua, bán cổ phiếu STB với tần suất và khối lượng lớn. Với hành vi thao túng này, giá CP STB giảm dần từ 56.000 đồng/CP xuống 51.000 đồng/CP.
Nhiều nhà đầu tư cho biết kiểu làm giá, tung lệnh mua hay bán với khối lượng lớn, gây ảnh hưởng lớn đến tâm lý các nhà đầu tư, nhất là những nhà đầu tư ít kinh nghiệm. Những lệnh này được sử dụng ở 2 phiên khớp lệnh định kỳ, được hủy ngay sát giờ khớp lệnh. Cách này được tạm gọi là dùng lệnh ảo, tạo cầu hay cung ảo để kéo giá hay đẩy giá CP theo ý đồ riêng. Bên cạnh đó là hành vi làm giá bằng lệnh thật. Đó là những lệnh mua hay bán với khối lượng tối thiểu 10 CP để khớp giá. Hiện tượng này thường xảy ra khi thị trường biến động, cung hoặc cầu lệch hẳn về một bên. Vừa qua trong nhiều phiên thị trường mất điểm, hàng loạt nhà đầu tư đổ xô bán trong khi có rất ít lệnh mua, gần cuối phiên khớp lệnh xác định giá đóng cửa thường xuất hiện những lệnh mua lô nhỏ 10 CP để khớp giá xuống. Hành vi này đang làm trầm trọng thêm sự sụt giảm của giá CP hiện nay.
Tiến sĩ Nguyễn Văn Thuận - Trưởng khoa Tài chính - Kế toán - Ngân hàng, Đại học Mở TP.HCM - cho biết, có nhiều cách làm giá và rất khó phát hiện. Đơn cử như hành vi làm giá qua việc giao dịch bằng nhiều tài khoản khác nhau, ủy quyền hoặc không ủy quyền nhưng chỉ có một người thực hiện thông qua phiếu lệnh đã ký sẵn. Tuy nhiên, làm giá kiểu này phải có sự tiếp tay của công ty chứng khoán. Cũng có thể một người điều khiển một nhóm qua điện thoại. Nhóm người này bám sàn và đặt lệnh theo sự điều khiển từ xa. Hành vi này rất khó phát hiện và ngay cả chính công ty chứng khoán cũng có thể không biết.
Theo TS Thuận, để phát hiện kiểu thao túng này, phải tăng cường theo dõi. Nếu thấy có một nhóm tài khoản thường xuyên giao dịch một cổ phiếu và lặp đi lặp lại nhiều lần thì đặt nghi vấn và tăng cường giám sát. Về biện pháp hạn chế hành vi thao túng, TS Thuận cho rằng, UBCKNN cần phải tăng cường kiểm tra, giám sát khi có hiện tượng lạ. Đơn cử như vừa mở cửa phiên giao dịch đầu tiên đã xuất hiện những lệnh mua hay bán với số lượng rất lớn. Những hiện tượng như vậy cần được giám sát để tìm hiểu có phải nhu cầu thực sự của thị trường hay có yếu tố thao túng. Nếu phát hiện thì phải xử lý thật nghiêm, thật nặng. Với hành vi làm giá bằng các lệnh siêu nhỏ, theo tiến sĩ Thuận đó là quyền của nhà đầu tư và đây là chuyện hết sức bình thường, không thể tránh được. Nhưng cũng có thể hạn chế bằng việc tăng khối lượng lô, thay vì 10 CP/lô thì đổi thành 100 CP/lô. Ông Lê Đạt Chí, chuyên gia chứng khoán tại TP.HCM, cho rằng, nên bỏ khớp lệnh định kỳ và sử dụng khớp lệnh liên tục kèm theo bỏ biên độ. Với khớp lệnh liên tục và không biên độ, nhà đầu tư sẽ khó khăn trong việc tạo cầu, cung ảo, bởi chỉ sơ suất sẽ phải mất "tiền tươi, thóc thật" chứ không phải ảo như trước đây.
Việc xử phạt các cá nhân có hành vi thao túng thị trường vài chục hay cả trăm triệu đồng là cần thiết nhưng chưa đủ vì lợi nhuận tạo ra từ hành vi thao túng giá thành công có thể lớn đến mức không thể hình dung nổi. Một cơ chế điều hành hiệu quả cộng với phương thức vận hành thị trường khoa học, hạn chế tối đa các sơ hở mới thực sự quan trọng để đảm bảo thị trường hoạt động lành mạnh, minh bạch.
