Backlog gia tăng mạnh mẽ
Đầu năm 2026, trong báo cáo chiến lược của nhiều công ty chứng khoán, quan điểm chung đều nghiêng về kịch bản tích cực đối với ngành xây dựng, bao gồm cả xây dựng dân dụng và xây dựng hạ tầng đầu tư công. Điểm tựa lớn nhất của ngành đến từ quy mô backlog gia tăng mạnh mẽ trong bối cảnh Chính phủ đẩy nhanh tiến độ triển khai các dự án trọng điểm.
Theo ước tính của SSI Research, tổng vốn đầu tư công kế hoạch năm 2026 dự kiến tăng 12%, lên 1,08 triệu tỷ đồng. Đây là mức tăng đáng kể, tiếp nối xu hướng mở rộng chi tiêu công trong những năm gần đây nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Đáng chú ý, Việt Nam đặt mục tiêu mở rộng mạng lưới đường cao tốc lên hơn 5.000 km trong giai đoạn 2026 - 2030, so với khoảng 3.300 km vào cuối năm 2025. Điều này đồng nghĩa với việc nhu cầu thi công hạ tầng sẽ duy trì ở mức cao trong nhiều năm, tạo ra nguồn việc làm ổn định cho các nhà thầu.
Đối với mảng xây dựng dân dụng, SSI Research cho rằng việc tháo gỡ nút thắt pháp lý cho các dự án nhà ở, cùng với việc mở rộng chương trình nhà ở xã hội trên toàn quốc sẽ giúp nhu cầu xây dựng phục hồi rõ rệt trong năm 2026.
“SSI Research ước tính rằng lợi nhuận ròng của các công ty xây dựng niêm yết sẽ tăng 8,8% trong năm 2026, được hỗ trợ bởi sự cải thiện môi trường dự án và động lực đầu tư công duy trì ổn định”, báo cáo nêu rõ.
Thực tế, giá trị backlog lớn đang là điểm sáng dễ nhận thấy tại nhiều doanh nghiệp đầu ngành xây lắp. Công ty cổ phần Xây dựng Coteccons (mã CTD) cho biết, Công ty đã trúng thầu thêm 18.000 tỷ đồng trong quý II niên độ tài chính 2025 - 2026 (từ 1/10 - 31/12/2025), qua đó nâng tổng giá trị backlog lên tới 62.500 tỷ đồng - mức cao kỷ lục trong lịch sử hoạt động.
Tương tự, tại Công ty cổ phần Tập đoàn Xây dựng Hoà Bình (mã HBC), tổng giá trị backlog cuối năm 2025 đạt hơn 10.000 tỷ đồng. Doanh nghiệp liên tục trúng nhiều gói thầu lớn như Meyspear Harmony Phú Quốc, Rose Residence giai đoạn 2 - Hoàng Huy Commerce… và đặt mục tiêu doanh thu 10.000 tỷ đồng, lợi nhuận ròng 250 tỷ đồng trong năm 2026.
Theo ước tính của Công ty Chứng khoán MB (MBS), trong quý I/2026, tổng giá trị backlog toàn ngành xây lắp tiếp tục được cải thiện khi cả hoạt động xây dựng dân dụng và giải ngân đầu tư công đều tăng tốc. Các doanh nghiệp trong danh mục theo dõi của MBS được kỳ vọng gia tăng giá trị backlog từ 7 - 45% so với cùng kỳ. Đáng chú ý, nhóm doanh nghiệp tập trung vào xây dựng dân dụng có thể ghi nhận mức tăng trưởng cao hơn nhờ các chủ đầu tư lớn đẩy nhanh tiến độ triển khai dự án nhằm thúc đẩy bán hàng trong năm 2026, đồng thời hưởng lợi từ việc Chính phủ phân quyền mạnh hơn trong thực hiện các dự án trọng điểm.
Đơn cử, Coteccons đã trúng thầu tại nhiều dự án hạ tầng lớn như sân bay Phú Quốc, Gia Bình. Nhóm doanh nghiệp hạ tầng như Tổng công ty Vinaconex (mã VCG), Công ty cổ phần Đầu tư Hạ tầng Kỹ thuật TP.HCM (mã CII), Công ty cổ phần Đầu tư Hạ tầng Giao thông Đèo Cả (mã HHV) tiếp tục duy trì tăng trưởng backlog nhờ trúng thầu các dự án cao tốc và BOT. Trong đó, dự báo Vinaconex có backlog tăng 7%, lên 26.000 tỷ đồng; CII và HHV lần lượt tăng 30% và 25% so với cùng kỳ nhờ các dự án BOT như Trung Lương - Mỹ Thuận.
Nhìn tổng thể, với lượng hợp đồng chờ thực hiện lớn cùng xu hướng phục hồi của bất động sản và đầu tư công, nhóm xây dựng, đặc biệt là xây dựng dân dụng, đang đứng trước cơ hội bước vào chu kỳ tăng trưởng mới. Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng có thể tận dụng trọn vẹn cơ hội này, khi sự khác biệt về năng lực tài chính, quản trị và cấu trúc vốn sẽ tạo ra độ phân hóa rõ rệt.
Song biên lợi nhuận tiếp tục bị bào mòn
Dù triển vọng doanh thu tích cực, ngành xây dựng vẫn phải đối mặt với một thách thức mang tính cấu trúc: biên lợi nhuận vốn đã mỏng nay tiếp tục chịu áp lực từ chi phí đầu vào tăng cao.
Chi phí vật liệu xây dựng thường chiếm khoảng 60 - 70% tổng chi phí thi công. Điều này khiến ngành xây dựng đặc biệt nhạy cảm với biến động giá nguyên vật liệu. Trong bối cảnh giá năng lượng toàn cầu có xu hướng tăng do căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông, rủi ro chi phí đầu vào leo thang đang hiện hữu rõ ràng.
Bộ Xây dựng mới đây đã có văn bản đề nghị các bộ, ngành và địa phương tăng cường quản lý, bình ổn giá vật liệu xây dựng, nhằm đảm bảo tiến độ các dự án, đặc biệt là công trình trọng điểm quốc gia. Nguyên nhân được chỉ ra là do xung đột khu vực Trung Đông gây gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng, kéo theo giá xăng dầu tăng nhanh, từ đó tạo áp lực lên chi phí vận chuyển và giá các loại vật liệu như cát, đá, đất đắp, xi măng, thép.
Về lý thuyết, các hợp đồng xây dựng thường có điều khoản điều chỉnh giá khi vật liệu biến động mạnh, nhằm chia sẻ rủi ro giữa các bên. Tuy nhiên, trong thực tế, việc điều chỉnh này không phải lúc nào cũng kịp thời hoặc đầy đủ. Khi giá vật liệu tăng liên tục trong thời gian dài, nhà thầu vẫn có nguy cơ chịu thiệt, đặc biệt với các hợp đồng ký trước đó.
Không chỉ chi phí vật liệu, mặt bằng lãi suất tăng cũng là yếu tố gây sức ép lớn lên biên lợi nhuận của các doanh nghiệp xây lắp. Trong quý I, lãi suất huy động và cho vay tại các ngân hàng thương mại nhà nước đã được điều chỉnh tăng. Theo chia sẻ từ một cán bộ tín dụng một ngân hàng có vốn Nhà nước chi phối, lãi suất cho vay trong lĩnh vực bất động sản đã lên tới 12 - 13%/năm, mức cao nhất trong nhiều năm trở lại đây. Điều này không chỉ làm tăng chi phí vốn của chủ đầu tư, mà còn có thể khiến tiến độ triển khai dự án bị giãn, gián tiếp ảnh hưởng đến khối lượng công việc của các nhà thầu xây dựng.
Tại Công ty cổ phần Tập đoàn Xây dựng Hoà Bình, năm 2022 báo lỗ kỷ lục 2.609,79 tỷ đồng và tiếp tục lỗ 1.115,34 tỷ đồng trong năm 2023. Dù hai năm 2024 - 2025, Công ty báo lãi lần lượt là 1.009,35 tỷ đồng và 270,63 tỷ đồng, nhưng phần lớn lợi nhuận của giai đoạn này lại đến từ hoạt động thanh lý, nhượng bán tài sản trong quá trình tái cấu trúc.
Nếu loại trừ yếu tố này, biên lợi nhuận gộp của doanh nghiệp đã giảm đáng kể, từ 10,52% năm 2017 xuống chỉ còn 6,27% năm 2025. Đồng thời, áp lực tài chính vẫn rất lớn khi lỗ luỹ kế cuối năm 2025 lên tới 2.071,1 tỷ đồng, dư nợ vay đạt 3.988,1 tỷ đồng, tương đương 202,1% vốn chủ sở hữu, cao hơn đáng kể so với mức trung bình ngành 107%.
Trong bối cảnh chi phí đầu vào tăng và lãi suất cao, việc duy trì hoạt động ổn định và tái cấu trúc thành công trở nên khó khăn hơn đối với những doanh nghiệp có nền tảng tài chính yếu.
Tương tự, tại Công ty cổ phần Xây dựng Phục Hưng Holdings (mã PHC), sau giai đoạn đạt đỉnh lợi nhuận năm 2019 với 76,17 tỷ đồng, kết quả kinh doanh có xu hướng đi xuống. Biên lợi nhuận gộp giảm từ mức 8,34% trong năm 2019 xuống 7,67% trong năm 2025, trong khi biên lợi nhuận ròng giảm từ mức 2,05% xuống còn 1,49%.
Đáng chú ý, dư nợ của Phục Hưng Holdings có xu hướng tăng nhanh. Tính từ 31/12/2021 đến 31/12/2025, tổng dư nợ tăng 51,5%, tương ứng tăng 484,3 tỷ đồng lên 1.424,4 tỷ đồng, tương đương 208,3% vốn chủ sở hữu, cũng cao hơn nhiều so với mức trung bình ngành.
Không dừng lại ở vai trò nhà thầu, Phục Hưng Holdings còn mở rộng sang vai trò chủ đầu tư, tham gia dự án Khu nhà ở xã hội Phước An thông qua liên doanh với các đối tác. Việc “lấn sân” này có thể giúp gia tăng biên lợi nhuận trong dài hạn, nhưng đồng thời cũng khiến nhu cầu vốn lớn hơn, rủi ro tài chính cao hơn trong bối cảnh lãi suất chưa hạ nhiệt.
Bức tranh hoạt động kinh doanh của ngành xây dựng năm 2026 vì thế mang hai gam màu đối lập, một bên là kỳ vọng tăng trưởng nhờ backlog lớn và dòng vốn đầu tư công mạnh mẽ, bên kia là áp lực chi phí đè nặng lên biên lợi nhuận vốn đã mỏng. Trong bối cảnh đó, những doanh nghiệp có bảng cân đối lành mạnh, kiểm soát chi phí tốt và chọn đúng phân khúc dự án sẽ có lợi thế vượt lên, trong khi các đơn vị yếu về tài chính có thể tiếp tục đối mặt với chu kỳ thanh lọc.
