Từ khoảng trống pháp lý đến nhu cầu thử nghiệm có kiểm soát
Ngày 30/3/2026, Công an TP. Đà Nẵng thông báo tìm bị hại trong vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản liên quan đến “tiền ảo DRK”. Các đối tượng đã tạo lập dự án “ma”, sử dụng thông tin sai sự thật để thu hút nhà đầu tư rồi đánh sập hệ thống vào cuối năm 2021. Kết quả điều tra cho thấy, nhóm đối tượng đã chiếm đoạt hơn 1.880 Bitcoin, hơn 37.000 Ethereum và gần 2,7 triệu USDT, tương đương khoảng 2.000 tỷ đồng.
Trước đó, ngày 28/5/2025, Công an tỉnh Đồng Nai cũng triệt phá đường dây lập sàn giao dịch tiền ảo MTC (Matrix Chain), với tổng số tiền nạp vào hệ thống lên tới hơn 10.000 tỷ đồng. Theo hồ sơ điều tra ban đầu, các đối tượng quảng bá lợi nhuận cao, tổ chức sự kiện và xây dựng mạng lưới theo mô hình đa cấp để thu hút người tham gia, sau đó chiếm đoạt tiền.
Hai vụ việc cho thấy những rủi ro lớn mà nhà đầu tư có thể đối mặt khi sản phẩm, mô hình tài chính mới phát triển trong khi khuôn khổ quản lý chưa theo kịp. Khi thiếu thông tin và cơ chế giám sát phù hợp, nhà đầu tư khó đánh giá đầy đủ rủi ro; một khi sự cố xảy ra, việc truy tìm dòng tiền, thu hồi tài sản và bảo vệ quyền lợi người bị hại cũng trở nên phức tạp.
Khoảng trống pháp lý không chỉ tiềm ẩn rủi ro cho nhà đầu tư mà còn khiến những mô hình có tiềm năng thiếu điều kiện để được thử nghiệm, đánh giá chính thức trước khi triển khai rộng rãi.
Với thị trường tài sản mã hóa, cách tiếp cận chính sách tại Việt Nam đã có bước chuyển. Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025 lần đầu ghi nhận khái niệm tài sản số là tài sản theo quy định của Bộ luật Hình sự, bao gồm tài sản mã hóa, tài sản ảo và tài sản số khác. Tiếp đó, Chính phủ ban hành Nghị quyết 05/2025/NQ-CP ngày 9/9/2025 về thí điểm thị trường tài sản mã hóa trong thời hạn 5 năm.
Đối với thị trường chứng khoán, yêu cầu thích ứng với sự phát triển của công nghệ cũng ngày càng cấp thiết. Sau khi được FTSE Russell nâng hạng từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp, có hiệu lực từ ngày 21/9/2026, thị trường chứng khoán Việt Nam đứng trước yêu cầu tiếp tục nâng cao chất lượng vận hành, đa dạng hóa sản phẩm, tăng tính minh bạch và mở rộng khả năng huy động vốn trung, dài hạn.
Tuy nhiên, không phải mô hình nào cũng có thể triển khai ngay trên diện rộng khi hành lang pháp lý chưa hoàn thiện. Một số sản phẩm, phương thức giao dịch được cơ quan quản lý đề cập gồm cơ chế nhà tạo lập thị trường (market maker) và khả năng ứng dụng giao dịch tần suất cao (high-frequency trading - HFT) đối với một số nhóm cổ phiếu.
Chia sẻ tại tọa đàm “Tương lai thị trường chứng khoán: Động lực mới từ công nghệ” sáng 23/7/2026 tại Hà Nội, ông Tô Trần Hòa, đại diện Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết, nếu triển khai đại trà các sản phẩm mới khi quy định chưa đầy đủ, sai sót hoặc sự cố kỹ thuật có thể gây thiệt hại lớn, thậm chí ảnh hưởng đến toàn hệ thống. Vì vậy, cơ quan quản lý đang nghiên cứu cơ chế sandbox để thử nghiệm trước khi đưa các mô hình mới vào khuôn khổ pháp lý chính thức.
Theo dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán được Chính phủ trình Quốc hội chiều 17/10/2026 tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc thử nghiệm trong phạm vi giới hạn đối với công nghệ, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới trong lĩnh vực chứng khoán. Dự thảo xác lập các nguyên tắc về phạm vi, đối tượng, không gian, thời gian, tiêu chí lựa chọn và giám sát thử nghiệm, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết để bảo đảm tính linh hoạt.
Thử nghiệm thế nào để không chuyển rủi ro sang nhà đầu tư?
Trong khi sandbox cho phép linh hoạt hóa một số yêu cầu pháp lý thông thường, cơ chế bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư cần được duy trì ở mức độ hợp lý.
TS. Phạm Tiến Đạt, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính) nhận định, sandbox tạo hành lang pháp lý để các tổ chức đổi mới sáng tạo dưới sự giám sát của cơ quan nhà nước, hạn chế hoạt động tự phát ngoài khuôn khổ quản lý.
Tuy nhiên, theo ông Đạt, cần phân định rõ hoạt động thử nghiệm với hoạt động kinh doanh thông thường để kiểm soát rủi ro và bảo vệ nhà đầu tư.
“Trong khi sandbox cho phép linh hoạt hóa một số yêu cầu pháp lý thông thường, cơ chế bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư cần được duy trì ở mức độ hợp lý, tránh tình trạng khoảng trống về nghĩa vụ bảo vệ nhà đầu tư trong giai đoạn thử nghiệm”, ông Đạt nói.
Với những công nghệ phức tạp như trí tuệ nhân tạo (AI), giao dịch tự động hay HFT, sự cố thuật toán hoặc trục trặc hạ tầng không chỉ là vấn đề kỹ thuật của tổ chức cung cấp dịch vụ mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đầu tư và tài sản của khách hàng. Do đó, sandbox cần kiểm chứng cả độ tin cậy của công nghệ, khả năng kiểm soát rủi ro và năng lực bảo vệ khách hàng. Tại Hồng Kông (Trung Quốc), Ủy ban Chứng khoán và Hợp đồng tương lai (SFC) đã triển khai cơ chế này từ năm 2017, cho phép các tổ chức đủ điều kiện hoạt động trong môi trường giám sát chặt chẽ, với những giới hạn rủi ro cụ thể.
Từ góc độ bảo vệ nhà đầu tư, đại biểu Quốc hội Nguyễn Như So (đoàn Bắc Ninh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Dabaco Việt Nam) cho rằng, nếu thiếu cơ chế bảo vệ phù hợp, thiệt hại từ những thử nghiệm thất bại có thể dồn về phía người dân, làm suy giảm niềm tin vào thị trường. Ông So đề nghị tổ chức tham gia thử nghiệm phải công khai thông tin về rủi ro, trích lập quỹ bảo vệ và thực hiện bồi thường bắt buộc cho nhà đầu tư nếu thiệt hại phát sinh từ lỗi cố ý hoặc vi phạm cam kết; đồng thời giới hạn phạm vi miễn trừ trách nhiệm, chỉ áp dụng đối với những rủi ro khách quan.
Tại phiên thảo luận hội trường ngày 28/10/2026, đại biểu Quốc hội Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng) đề nghị làm rõ trách nhiệm của tổ chức cung cấp dịch vụ, không chuyển rủi ro sang khách hàng. Việc tham gia thử nghiệm phải trên cơ sở tự nguyện, nhà đầu tư được cung cấp đầy đủ thông tin và cảnh báo rủi ro. Đại biểu Mai cũng đề nghị quy định rõ việc tách biệt tài sản khách hàng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và dữ liệu giao dịch, cơ chế giải quyết khiếu nại cũng như phương án xử lý tài sản, hợp đồng khi thử nghiệm bị tạm dừng hoặc kết thúc.
Về giới hạn miễn trừ trách nhiệm, đại biểu Quốc hội Tô Ái Vang (đoàn Cần Thơ) đề nghị phân biệt rõ rủi ro công nghệ khách quan với sai phạm chủ quan. Bà Vang kiến nghị xem xét miễn trừ trách nhiệm dân sự, hành chính đối với thiệt hại do yếu tố khách quan từ công nghệ nếu tổ chức, cá nhân đã tuân thủ đầy đủ quy trình kiểm soát rủi ro được phê duyệt; đồng thời nghiên cứu cơ chế bảo hiểm rủi ro công nghệ để bảo vệ nhà đầu tư.
Đại biểu Quốc hội Nguyễn Phương Thủy (đoàn Hà Nội) lưu ý, cần phân biệt rủi ro khách quan trong quá trình thử nghiệm với thiệt hại do doanh nghiệp vi phạm, che giấu rủi ro hoặc không thực hiện biện pháp phòng ngừa cần thiết khi hệ thống AI đưa ra khuyến nghị đầu tư sai. Trường hợp hệ thống phát sinh lỗi nghiêm trọng nhưng doanh nghiệp vẫn tiếp tục sử dụng, không thể lấy lý do đang thử nghiệm để được miễn trừ trách nhiệm. Việc được miễn một loại trách nhiệm cũng không đồng nghĩa với đương nhiên được miễn các loại trách nhiệm khác.
Giải trình trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, cơ quan soạn thảo thống nhất tiếp tục rà soát cơ chế sandbox để bảo đảm tính đồng bộ với Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo đó, Luật Chứng khoán sẽ tập trung quy định các điều kiện đặc thù của thị trường vốn. Bộ trưởng Bộ Tài chính cũng nhấn mạnh yêu cầu nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin của các sở giao dịch và cơ quan quản lý nhằm làm chủ công nghệ, lấy quyền lợi và sự an toàn của nhà đầu tư làm trọng tâm.
Bên cạnh việc xác định trách nhiệm và cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, phạm vi sản phẩm đưa vào thử nghiệm cũng cần được cân nhắc. Đại biểu Quốc hội Lê Nữ Thùy Dương (đoàn Đồng Nai, Phó chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng giám đốc Tập đoàn KN Holdings) đề nghị nghiên cứu đưa các quy định nền tảng về chứng khoán hóa khoản nợ vào Luật Chứng khoán, thay vì chỉ giới hạn trong cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. Theo đại biểu Dương, công cụ này có thể góp phần xử lý nợ xấu, tăng thanh khoản cho tài sản tài chính, khơi thông dòng vốn và mở rộng cơ sở nhà đầu tư.
