Đưa thương mại điện tử về xã không chỉ là hướng dẫn người dân livestream, mở gian hàng mà còn cần logistics, chi phí hợp lý và năng lực vận hành để bán hàng bền vững. Ảnh: TikTok Việt Nam
Từ việc mở gian hàng, tổ chức livestream đến duy trì doanh thu là một khoảng cách không nhỏ. Thực tế tại các địa phương cho thấy, đưa người dân lên sàn có thể là bước khởi đầu, nhưng để biến thương mại điện tử thành sinh kế, cần nhiều điều kiện phía sau mỗi đơn hàng.
Tại xã Bình Lư (Lai Châu), khoảng 20 nhà bán hàng đã được đào tạo, trong đó có 8 người có doanh thu ổn định. Tuy nhiên, địa phương vẫn gặp khó trong việc duy trì nguồn hàng để người bán và nhà sáng tạo nội dung có thể livestream thường xuyên.
“Bán hàng là một chuyện, vận hành là việc hết sức khó khăn”, ông Nguyễn Bá Kiện, Phó Chủ tịch HĐND xã Bình Lư, chia sẻ. Theo ông, với đặc thù địa bàn vùng cao, chi phí vận chuyển cộng với phí sàn khiến hàng hóa địa phương khó cạnh tranh về giá.
Livestream tạo đơn hàng, ai lo khâu giao nhận?
Livestream có thể giúp sản phẩm địa phương tiếp cận lượng khách hàng lớn trong thời gian ngắn. Nhưng khi đơn hàng tăng đột biến, năng lực cung ứng và giao hàng của các hộ sản xuất nhỏ lại trở thành điểm nghẽn.
Nhà sáng tạo nội dung Lê Đăng Khoa (PewPew) kể, có trường hợp nhà vườn bán mận chưa quen với số lượng đơn lớn. Trong khi một phiên livestream có thể tạo ra doanh số hàng trăm triệu đồng, nhà vườn lại không kịp chuẩn bị hàng, bảo đảm chất lượng và tiến độ giao.
“Có những đơn hàng được giao đến khách sau một tuần. Khi nhận hàng, mận đã bị thối, lên men, không còn là mận tươi nữa mà gần như đã thành rượu mận”, ông Khoa chia sẻ.
Hệ quả không chỉ nằm ở một đơn hàng thất bại. Người trực tiếp giới thiệu sản phẩm cũng phải đối diện với phản hồi tiêu cực, ảnh hưởng đến uy tín và niềm tin của người tiêu dùng. Theo ông Khoa, nếu tình trạng này lặp lại thường xuyên, nhà sáng tạo nội dung sẽ khó duy trì hoạt động, dù mong muốn ban đầu là hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm địa phương.
Khó khăn này không phải trường hợp cá biệt. Bà Vũ Thị Bích Hồng, chủ kênh TikTok Shop Cô Ba Hồng, cho biết một đơn hàng từ Lai Châu đến tay khách hàng tại TP.HCM có thể mất tới một tuần. Với thời gian giao hàng như vậy, người bán có nguy cơ không đáp ứng yêu cầu của nền tảng, trong khi hàng nghìn người dân đã được đào tạo và mong muốn duy trì kinh doanh trên môi trường số.
Từ kinh nghiệm triển khai tại địa phương, bà Hồng cho rằng đào tạo cần có lộ trình xuyên suốt, kết hợp lý thuyết với thực hành. Người nông dân không chỉ cần biết cách đưa sản phẩm lên sàn mà còn phải được hỗ trợ vận hành gian hàng, chăm sóc đơn hàng và duy trì hoạt động sau tập huấn.
Những phản ánh này cho thấy logistics không thể là khâu được tính đến sau khi đã bán được hàng. Với nông sản tươi, thời gian giao nhận, quy trình bảo quản và khả năng đáp ứng sản lượng cần được tính toán ngay từ khi lựa chọn sản phẩm để đưa lên sàn.
Phí sàn và bài toán lợi nhuận
Bên cạnh giao nhận, chi phí kinh doanh trên nền tảng cũng tạo áp lực cho các hộ sản xuất nhỏ.
Ông Lê Văn Bính, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Phượng Dực (Hà Nội), cho biết địa phương hiện có 458 nhà bán hàng trên các sàn thương mại điện tử và đặt mục tiêu nâng lên 1.000. Tuy nhiên, việc phí bán hàng trên TikTok Shop và Shopee tăng đang gây khó cho các hộ kinh doanh, nhất là những hộ vừa phải trang trải chi phí sản xuất, vừa đáp ứng yêu cầu vận hành của sàn.
Ông Bính cũng đề cập đến rủi ro bị ảnh hưởng thứ hạng gian hàng khi phát sinh một số lỗi trong quá trình bán hàng. Từ thực tế này, đại diện địa phương đề nghị cơ quan quản lý quan tâm tháo gỡ vướng mắc về phí và quy định vận hành trên sàn, bảo đảm quyền lợi của người bán và người tiêu dùng.
Với hộ kinh doanh nhỏ, doanh thu tăng chưa chắc đồng nghĩa lợi nhuận tăng. Ngoài giá vốn, người bán còn phải tính phí nền tảng, quảng cáo, đóng gói, vận chuyển và các khoản phát sinh khác. Nếu không nắm được cấu trúc chi phí, việc chạy theo số lượng đơn hàng có thể khiến hiệu quả kinh doanh không như kỳ vọng.
Ông Nguyễn Lâm Thanh, Giám đốc Công ty TNHH Công nghệ TikTok Việt Nam, cho biết nền tảng hiểu những hạn chế về nguồn lực marketing của nhà bán hàng và nhà sản xuất quy mô nhỏ tại địa phương. Theo ông, nền tảng cần đóng vai trò như một đơn vị tổng thầu marketing, hỗ trợ quảng bá chung cho các chủ thể kinh doanh.
Đây là một hướng hỗ trợ, nhưng bài toán chi phí vẫn cần được nhìn nhận đầy đủ, từ biểu phí, chi phí giao hàng chặng đầu đến khả năng duy trì kinh doanh sau khi các chương trình ưu đãi kết thúc.
Cần hệ sinh thái phía sau người bán
Theo ông Đỗ Hữu Hưng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, cần nhìn thương mại điện tử như “một hệ sinh thái”. Bán hàng là khâu đầu ra, phía sau còn có sản xuất, vận hành, logistics và công nghệ. Địa phương có thế mạnh về vùng trồng có thể tập trung phát triển nguồn hàng, trong khi các đơn vị có năng lực logistics hoặc công nghệ đảm nhận những khâu tương ứng.
Ở góc độ quản lý thị trường, ông Nguyễn Đức Lê, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cho rằng đào tạo không nên chỉ dừng ở số lượng người tham gia. “Nếu đào tạo 10 người thì ít nhất phải có 5-6 người có khả năng thực sự tham gia bán hàng và vận hành gian hàng”, ông Lê nêu ví dụ.
Theo ông, địa phương cần xây dựng tổ hỗ trợ trong cộng đồng để hướng dẫn trực tiếp người dân. Với những xã chưa có điều kiện về hạ tầng logistics, có thể chủ động xây dựng điểm tập kết, trung chuyển hàng hóa. Thay vì để đơn vị vận chuyển phải đến nhiều địa điểm khác nhau, người bán tập trung hàng tại một điểm chung để tiết kiệm thời gian và công sức giao nhận.
Đây là giải pháp đáng chú ý đối với những địa bàn vùng cao, nơi chi phí vận chuyển chặng đầu và khoảng cách địa lý đang làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa.
Thương mại điện tử cũng không thể phát triển nếu nguồn hàng thiếu ổn định, sản phẩm chưa được chuẩn hóa hoặc không đáp ứng yêu cầu về chất lượng, bao bì và truy xuất nguồn gốc. Vì vậy, lựa chọn sản phẩm chủ lực cần đi cùng đánh giá năng lực cung ứng, khả năng bảo quản và nhu cầu thị trường.
Thước đo hiệu quả của mô hình xã thương mại điện tử vì thế không nên chỉ là số người được tập huấn, số gian hàng được mở hay số phiên livestream được tổ chức. Điều quan trọng hơn là có bao nhiêu người bán có thể tự vận hành, duy trì đơn hàng, tạo lợi nhuận và mở rộng thị trường sau khi chương trình hỗ trợ kết thúc.
Khi người bán có năng lực, nguồn hàng được tổ chức và logistics được kết nối, nền tảng số mới có thể trở thành kênh tiêu thụ ổn định. Nếu thiếu những điều kiện đó, việc đưa thương mại điện tử về xã có thể tạo ra những phiên livestream sôi động, nhưng chưa chắc tạo được sinh kế bền vững.
