Mặc dù đều nhắm đến việc "cứu sống" các doanh nghiệp hoặc bộ phận doanh nghiệp, nhưng hai hoạt động này cũng có những khác biệt. Bài viết dưới đây hy vọng có thể phân biệt và lý giải sự khác nhau giữa mua bán, sáp nhập doanh nghiệp và tái cấu trúc doanh nghiệp gắn với chuyển nợ thành vốn góp.
Mua bán, sáp nhập doanh nghiệp
Mua bán doanh nghiệp là việc một doanh nghiệp này mua lại toàn bộ hoặc một phần vốn chi phối của doanh nghiệp khác để thâu tóm và sáp nhập doanh nghiệp đó thành công ty con của mình. Mục đích của hoạt động này nhằm hướng đến việc thâu tóm thị trường, mạng lưới phân phối của doanh nghiệp khác để đạt được mục tiêu mở rộng hơn nữa hoạt động kinh doanh hoặc tận dụng mạng lưới phân phối để đưa ra thị trường một sản phẩm, dịch vụ mới. Hoạt động mua bán, sáp nhập doanh nghiệp mới thật sự sôi động trong một vài năm trở lại đây, nhưng trên thực tế, đối tượng được nhắm tới chủ yếu là những doanh nghiệp đang hoạt động kinh doanh có hiệu quả tại Việt Nam, có thị phần ổn định, hệ thống phân phối hiệu quả, bộ máy quản trị tốt và hầu như chỉ có những doanh nghiệp nước ngoài thâu tóm các doanh nghiệp Việt Nam có cùng ngành nghề. Có thể dẫn chứng ra các trường hợp như Holcim mua Nhà máy Xi măng Cotec vì muốn mở rộng sản xuất và nâng cao thị phần ở thị trường xi măng Việt Nam; Công ty Tái bảo hiểm Swiss mua 25% cổ phần của Công ty cổ phần Tái bảo hiểm Việt Nam; Công ty Bảo hiểm nhân thọ Daiichi mua lại 100% cổ phần của Bảo Minh CMG; Franklin Templeton Investments mua 49% cổ phần của Công ty Quản lý quỹ Vietcombank; Morgan Stanley mua 49% cổ phần của Công ty Chứng khoán Hướng Việt...
Trong thời gian trước đây, lãi suất ngân hàng có thời điểm lên đến trên 20%/năm, cộng với các chi phí đầu vào tăng cao, dẫn đến một số doanh nghiệp thiếu vốn, gặp bế tắc trong việc huy động vốn kinh doanh nên đã chủ động mời gọi các nhà đầu tư nước ngoài để bán bớt hoặc bán cả công ty nhằm có nguồn vốn phục vụ hoạt động sản xuất - kinh doanh. Các doanh nghiệp loại này chủ yếu vẫn đang hoạt động kinh doanh có hiệu quả, chỉ gặp khó khăn tạm thời.
Mặc dù vậy, đa số đối tác nước ngoài trong hoàn cảnh này cũng gặp không ít khó khăn trong cơn bão khủng hoảng nên cũng không mấy mặn mà với hoạt động mua bán, sáp nhập. Thời gian qua, có trường hợp doanh nghiệp đã thực sự cùng đối tác ngồi lại bàn thảo thương vụ mua bán, nhưng lại không thành do đối tác đưa ra rất nhiều điều kiện khắt khe, giá cả lại không được như kỳ vọng đã đặt ra.
Tái cấu trúc doanh nghiệp
Đối với hoạt động tái cấu trúc doanh nghiệp gắn với mua bán nợ thì mới chỉ có ít doanh nghiệp thực hiện, trong đó Công ty Mua bán nợ và tài sản tồn đọng của doanh nghiệp (DATC) là một doanh nghiệp nhà nước thuộc Bộ Tài chính đã gặt hái được một số thành công đối với hoạt động này.
Thông thường, các đối tượng cần thực hiện tái cấu trúc là những doanh nghiệp đang trong tình trạng giải thể, phá sản, hoặc đang "đắp chiếu", không có khả năng duy trì hoạt động sản xuất - kinh doanh, trái ngược với hoạt động mua bán doanh nghiệp là chỉ tập trung vào các doanh nghiệp hoạt động kinh doanh có hiệu quả, có thị trường….
Việc thực hiện tái cấu trúc doanh nghiệp không hề đơn giản, phải trải qua nhiều bước, nhiều quy trình phức tạp, không phải cứ có tiền là có thể thực hiện được, mà đòi hỏi phải có tầm nhìn, khả năng đánh giá được cơ hội phục hồi và phát triển của doanh nghiệp sau tái cấu trúc… Do đó, có thể khẳng định đây là ngành nghề kinh doanh khó, nhưng lại rất có tiềm năng, vì nhu cầu thị trường rất lớn và khả năng đem lại lợi nhuận cao.
Trong quá trình thực hiện phương án tái cấu trúc doanh nghiệp, theo quy trình chuẩn thì cần chủ động kiểm soát chặt chẽ rủi ro, từ việc phải tự tìm hiểu thông tin về doanh nghiệp; đàm phán mua nợ từ các chủ nợ và đàm phán với chủ sở hữu doanh nghiệp để chuyển nợ thành vốn góp tại doanh nghiệp (đây là cách cơ cấu lại nguồn vốn và nợ của doanh nghiệp, làm giảm nhẹ gánh nặng trả nợ cho doanh nghiệp và cũng là khâu quan trọng nhất quyết định mức độ thành công của hoạt động tái cơ cấu); tìm kiếm các nhà đầu tư chiến lược tham gia góp vốn vào doanh nghiệp để tận dụng những kinh nghiệm quản trị, trình độ kỹ thuật, kênh phân phối, nhằm hỗ trợ doanh nghiệp sau tái cơ cấu; chuyển đổi mô hình doanh nghiệp thành công ty cổ phần; tái cơ cấu bộ máy quản lý điều hành và nguồn nhân lực của doanh nghiệp; tái cơ cấu lại hoạt động sản xuất - kinh doanh, cơ cấu lại thị trường tiêu thụ, vùng nguyên liệu; hỗ trợ hoạt động sau chuyển đổi như điều chỉnh kế hoạch trả nợ, xây dựng thể chế, xây dựng mục tiêu chiến lược để duy trì và phát triển hoạt động sản xuất - kinh doanh…
Tìm hiểu cụ thể hoạt động của DATC, tính đến nay, công ty này đã mua nợ và trở thành chủ nợ của 70 doanh nghiệp, đồng thời đang triển khai thực hiện tái cấu trúc gắn với việc chuyển nợ thành vốn góp cho 60 doanh nghiệp. DATC đã hoàn thành tái cấu trúc thành công tại 9 doanh nghiệp, các doanh nghiệp này từng có thực trạng kinh doanh thua lỗ, âm vốn chủ sở hữu, lâm vào tình trạng phá sản, không trả được nợ ngân hàng, nợ bảo hiểm xã hội và nợ ngân sách. Sau khi thực hiện tái cấu trúc gắn với chuyển nợ thành vốn góp thì đến nay đều hoạt động kinh doanh có hiệu quả, có lãi, giải quyết việc làm cho người lao động, trả hết nợ và đóng góp cho ngân sách nhà nước. Trong đó, phải kể đến một số trường hợp điển hình như Công ty Sadico Cần Thơ, Công ty Mía đường Sơn La, Công ty Procimex Đà Nẵng, Nhà máy gạch Granite Thiên Thạch Nam Định… Sau khi được xử lý lành mạnh về tài chính, cơ cấu lại hoạt động sản xuất - kinh doanh và chuyển đổi thành công ty cổ phần thì hầu hết các đơn vị trên đều hoạt động sản xuất - kinh doanh có hiệu quả, tỷ suất lợi nhuận trên vốn đạt trên 30%.
Như vậy có thể khẳng định, hoạt động tái cấu trúc cũng là một phần của hoạt động mua bán sáp nhập doanh nghiệp, nhưng khác về đối tượng thực hiện (là các DN đang phá sản, ngừng kinh doanh) và phương thức thực hiện (chuyển nợ thành vốn góp + tái cấu trúc).
Đây có thể coi là "lời giải" cho những doanh nghiệp đang trong tình trạng thua lỗ, phá sản và đặc biệt là đối với các doanh nghiệp nhà nước đã và đang gặp khó khăn trong quá trình cổ phần hóa theo chương trình tổng thể sắp xếp lại doanh nghiệp của Nhà nước.
