Khi sự thật không còn hiển nhiên
Có một thời, việc tiếp cận thông tin phụ thuộc vào một số ít “cánh cổng”. Tin tức đi từ hiện trường tới tòa soạn, qua các khâu biên tập, kiểm chứng rồi mới đến với công chúng. Trong mô hình đó, báo chí giữ vai trò người gác cổng - khái niệm được truyền thông học gọi là Gatekeeping. Người gác cổng quyết định thông tin nào được công bố, thông tin nào cần tiếp tục xác minh và thông tin nào chưa đủ cơ sở để đăng tải.
Mô hình ấy vận hành hiệu quả trong một thế giới mà thông tin còn khan hiếm và khả năng phát tán nội dung nằm trong tay số ít tổ chức truyền thông. Nhưng Internet đã thay đổi tất cả. Mạng xã hội mở ra khả năng xuất bản cho mọi cá nhân. Điện thoại thông minh biến mỗi người thành một “nhà xuất bản” tiềm năng. Và giờ đây, AI tiếp tục đẩy quá trình đó lên một cấp độ mới khi việc tạo ra nội dung gần như không còn rào cản.
Chỉ trong vài giây, một công cụ AI có thể viết một bản tin, tóm tắt một báo cáo dài hàng trăm trang, tổng hợp dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau hay tạo ra những hình ảnh và video có độ chân thực đáng kinh ngạc. Lần đầu tiên trong lịch sử, nhân loại không đối mặt với tình trạng thiếu thông tin, mà phải sống trong một môi trường dư thừa thông tin. Điều đó khiến nhiều người đặt câu hỏi: nếu ai cũng có thể phát tin, liệu những người gác cổng còn cần thiết?
Thoạt nhìn, câu trả lời có vẻ là không. Bởi ngày nay, rất ít thông tin còn bị giữ lại sau cánh cửa của một tòa soạn. Doanh nghiệp có thể tự công bố thông tin trên website. Chuyên gia có thể chia sẻ quan điểm trên mạng xã hội. Nhà đầu tư có thể tiếp cận dữ liệu từ vô số nền tảng khác nhau. AI thậm chí có thể tổng hợp và trình bày thông tin nhanh hơn con người nhiều lần.
Nhưng chính lúc những cánh cổng truyền thống dường như biến mất, một vấn đề mới lại xuất hiện. Thông tin ngày càng nhiều hơn, nhưng sự thật không vì thế mà trở nên rõ ràng hơn. Nếu trước đây, một bức ảnh hay một đoạn video thường được xem là bằng chứng có sức thuyết phục cao, thì ngày nay ngay cả những thứ tưởng như “mắt thấy tai nghe” cũng có thể bị đặt dấu hỏi. Công nghệ deepfake có thể tạo ra những video giống thật đến mức khó phân biệt. AI có thể tạo ra hình ảnh, giọng nói và nội dung văn bản với độ hoàn thiện ngày càng cao. Ranh giới giữa thật và giả trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
Nghịch lý của thời đại số nằm ở chỗ: càng có nhiều dữ liệu, con người càng phải dành nhiều công sức hơn để xác định đâu là sự thật. Một thông tin sai lệch có thể lan truyền tới hàng triệu người chỉ trong vài giờ. Một nhận định thiếu bối cảnh có thể tạo ra những hiểu lầm kéo dài. Một dữ liệu đúng nhưng bị đặt trong ngữ cảnh sai cũng có thể dẫn tới những kết luận sai. Trong thế giới đó, thách thức không còn nằm ở việc tìm kiếm thông tin. Thách thức lớn nhất là xác định điều gì đáng tin.
Nhưng trên thực tế, xác định một thông tin là “đúng” chưa bao giờ đơn giản như đối chiếu một con số hay xác nhận một sự kiện. Trong nhiều trường hợp, dữ liệu chỉ là điểm khởi đầu. Điều công chúng cần không chỉ là biết điều gì đã xảy ra, mà còn là hiểu vì sao nó xảy ra, tác động của nó là gì và nên được nhìn nhận trong bối cảnh nào.
Đó cũng là lý do báo chí không chỉ truyền tải thông tin. Giá trị quan trọng hơn của báo chí là biến dữ liệu thành tri thức và giúp công chúng hiểu được ý nghĩa của những gì đang diễn ra. Trong thời đại AI, thứ khan hiếm nhất không phải là dữ liệu mà là sự xác thực. Và cũng chính vì thế, vai trò của người gác cổng đang được định nghĩa lại theo một cách hoàn toàn khác.
Không còn gác thông tin mà gác sự thật
Trong môi trường thông tin dư thừa, vai trò của báo chí ngày càng nằm ở năng lực kiểm chứng, đối chiếu và đặt thông tin vào đúng bối cảnh.
Trong một cuộc trao đổi về ứng dụng AI trong ngân hàng, ông Nguyễn Hưng, Tổng Giám đốc TPBank từng chia sẻ một quan điểm đáng chú ý: AI không thay thế con người, mà người biết sử dụng AI sẽ thay thế những người không biết. Tuy nhiên, dù AI có thể xử lý hàng nghìn biến số và hỗ trợ đánh giá rủi ro trong vài giây, quyết định cuối cùng vẫn phải thuộc về con người. Lý do rất đơn giản: khi một quyết định sai lầm xảy ra, không thể đổ lỗi cho thuật toán. Trách nhiệm luôn thuộc về con người.
Điều này cũng đúng với lĩnh vực thông tin. AI có thể tổng hợp dữ liệu, viết bản thảo, tóm tắt báo cáo hay đề xuất góc nhìn. Nhưng AI không thể chịu trách nhiệm về tính chính xác của những gì nó tạo ra. Một mô hình ngôn ngữ không phải là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý. Một thuật toán không thể giải trình trước công chúng. Và cũng không có hệ thống AI nào có thể thay thế trách nhiệm nghề nghiệp của người quyết định công bố thông tin.
Đó là lý do giá trị cốt lõi của báo chí không nằm ở tốc độ. Cuộc đua đưa tin nhanh nhất có thể ngày càng thuộc về máy móc và thuật toán. Điều làm nên giá trị của báo chí là khả năng kiểm chứng, đối chiếu và lý giải thông tin. Nếu AI giúp công chúng biết điều gì đã xảy ra, thì báo chí giúp công chúng hiểu vì sao điều đó quan trọng. Và trong một thế giới ngập tràn dữ liệu, đôi khi khả năng hiểu đúng còn quan trọng hơn cả việc biết sớm.
Một con số tự nó không nói lên nhiều điều. Một báo cáo tài chính, một dữ liệu tăng trưởng hay một thông tin doanh nghiệp công bố chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trong mối liên hệ với những yếu tố khác. Công việc của báo chí không dừng lại ở việc chuyển tải dữ liệu từ nguồn phát tin tới công chúng, mà là giúp công chúng hiểu được ý nghĩa của dữ liệu đó. Nói cách khác, báo chí không chỉ trả lời câu hỏi “điều gì đã xảy ra”, mà còn cố gắng trả lời câu hỏi “vì sao điều đó quan trọng”.
Trên thị trường tài chính, giá trị của sự xác thực thậm chí còn có thể được đo bằng tiền. Một thông tin chưa được kiểm chứng có thể khiến dòng vốn dịch chuyển. Một dữ liệu bị hiểu sai có thể tác động tới giá cổ phiếu, trái phiếu hay các quyết định đầu tư. Vì vậy, báo chí tài chính không chỉ thực hiện chức năng thông tin mà còn góp phần kiến tạo môi trường minh bạch - nền tảng để thị trường phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn. Ở góc độ đó, mỗi thông tin được kiểm chứng không chỉ tạo ra giá trị truyền thông. Nó còn góp phần giảm bớt chi phí của sự thiếu chắc chắn trên thị trường.
Chính vì vậy, nhu cầu đối với những chủ thể có khả năng kiểm chứng, đối chiếu và đặt thông tin vào đúng bối cảnh trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Đây không chỉ là yêu cầu của nghề báo, mà còn là một phần của hạ tầng niềm tin mà thị trường tài chính hiện đại cần có để vận hành hiệu quả. Bởi càng nhiều dữ liệu được tạo ra, giá trị của sự xác thực càng trở nên đắt giá.
Sự phát triển của AI vì thế không làm cho vai trò của báo chí trở nên ít quan trọng hơn. Trái lại, nó khiến vai trò đó trở nên rõ nét hơn. Bởi khi tốc độ tạo ra thông tin ngày càng nhanh, giá trị của sự kiểm chứng càng tăng lên. Khi dữ liệu ngày càng nhiều, giá trị của sự xác thực càng trở nên quý giá. Và khi bất kỳ ai cũng có thể trở thành người phát tin, công chúng sẽ càng cần những chủ thể có đủ năng lực, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội để xác nhận đâu là những thông tin có thể đặt niềm tin.
Kỷ nguyên AI có thể làm thay đổi cách thông tin được tạo ra và lan truyền, nhưng không làm thay đổi nhu cầu của xã hội đối với sự thật. Khi bất kỳ ai cũng có thể trở thành người phát tin, giá trị của báo chí không còn nằm ở việc đưa tin trước người khác, mà nằm ở khả năng giúp công chúng phân biệt đâu là thông tin đáng tin cậy. Có lẽ vì thế, người gác cổng của thế kỷ XXI không còn gác cổng thông tin, mà gác cổng sự thật.
