Báo chí nước nhà đang trong giai đoạn tái cấu trúc và đòi hỏi đổi mới vừa nhanh, vừa quyết liệt. Mạng xã hội bùng nổ, điện thoại thông minh phổ cập khiến mỗi người dân đều có thể trở thành một phóng viên hiện trường. Thông tin tràn ngập, liên tục cập nhật và nhịp thở hối hả liên tục hiện diện trên không gian mạng. Người làm báo hiện đại vốn phải chịu đồng thời các áp lực “nhanh, đúng, đủ”, giờ phải cạnh tranh với một hệ thống sản xuất thông tin mà quy trình được rút gọn tối đa, chỉ từ phát hiện đề tài đến ngay khâu xuất bản.
Hôm rồi ngồi nói chuyện, anh bạn cũng có ngót nghét ba chục năm trong nghề cảm thán: Từ ngày ra trường và đi làm đến giờ, chưa bao giờ tôi thấy áp lực với nghề nó lớn như vậy. Cuộc cạnh tranh của người làm báo với mạng xã hội quả thật quá chênh lệch. Trong khi cả triệu người ngoài kia có thể dễ dàng “xuất bản tin tức” mỗi ngày mà không cần kiểm duyệt, thì người làm báo như mình dù có trăn trở với đề tài, với các vấn đề “nóng” của xã hội…, nhưng để đảm bảo thông tin chính thống, chính xác thì cần nhiều thời gian và quy trình.
Một nhà báo lâu năm chia sẻ với người viết rằng, báo chí vốn phải tuân theo “khuôn phép” nhất định, từ cách hành văn, câu từ, bố cục nội dung, trong khi mạng xã hội hoàn toàn phá vỡ các quy tắc, thậm chí có thể nói là không có quy tắc nào cả. Chính điều này tạo nên cảm giác gần gũi hoặc dễ tiếp cận, dễ tiếp thu hơn với đại đa số người. Nhiều nhà báo chỉ cần đăng tải “trạng thái” lên mạng xã hội là đã nhận được lượt xem, đọc, chia sẻ và bình luận hơn nhiều lần so với đăng một tác phẩm báo chí. Kết quả khác nhau ở 2 nền tảng bởi cùng một con người đang phần nào cho thấy áp lực của chính người làm báo.
Nhưng dù vậy, việc giữ lại những “bản sắc” vốn có nhiều khi còn quan trọng hơn cả việc chạy theo thị hiếu đơn thuần. Một bài báo có thể còn khá khô khan, nhưng tính chính xác được đảm bảo, thậm chí chính sự khô khan, khuôn thước ấy phần nào tạo nên sự tín nhiệm từ bạn đọc, thay vì chạy theo các thủ thuật câu chữ hoa mỹ đơn thuần. Do đó, trong khi môi trường mạng tạo ra hàng chục triệu “phóng viên” có mặt mọi lúc, mọi nơi, thì cũng là lúc báo chí cần giữ được tôn chỉ, mục đích và đặc thù của nghề, đó là thông tin xác thực, khách quan, có phân tích, đánh giá, bình luận, thay vì chỉ là tin tức đơn thuần. Mỗi nhà báo hoàn toàn có thể dùng chính thế mạnh của mạng xã hội để lan truyền các tác phẩm báo chí đến với đông đảo độc giả hơn.
Hai năm qua, người làm báo còn đối mặt với một áp lực vô cùng lớn, đó là có còn được sống với nghề, làm việc với nghề. Theo chủ trương chung, hàng loạt cơ quan báo chí sáp nhập, tinh giản bộ máy.
Theo chủ trương chung, hàng loạt cơ quan báo chí sáp nhập, tinh giản bộ máy, một lượng lớn người làm báo bỗng dưng… bơ vơ, “quyền lực thứ 4” bị lung lay dữ dội.
Đúng lúc này, mạng xã hội lên ngôi, những KOL, YouTuber nổi lên và cạnh tranh sòng phẳng, thậm chí bằng khả năng của mình, không ít cá nhân đã gây dựng được tên tuổi, lượng người theo dõi mà có khi cả một cơ quan báo chí nhỏ cũng chưa làm được. Càng ngày, các KOL, YouTuber này càng được “trọng dụng”, khiến người làm báo phải “thức tỉnh” về sự cạnh tranh với nghề, về đòi hỏi đổi mới trong cách thức truyền tải thông tin và xây dựng cộng đồng người đọc.
Không chỉ giữa người với người, các nhà báo hiện thời còn phải cạnh tranh với công nghệ. Trí tuệ nhân tạo (AI) ra đời đã định nghĩa lại thế giới và vô vàn điều khác. Với nghề báo, AI có thể làm được những phần việc đơn giản, nhưng bản thân nó cũng có thể sản xuất thông tin vô tình gây tranh cãi hoặc làm lệch lạc thông điệp nếu thiếu sự giám sát của con người. Do đó, để cạnh tranh sòng phẳng, mỗi nhà báo cần giữ vững vai trò thẩm định, đảm bảo thông tin phản ánh đúng giá trị sự thật, thay vì “chạy theo AI” một cách đơn thuần.
Sự phát triển của công nghệ đã mang đến vô vàn những đổi thay và không phải đến hiện tại, báo chí mới gặp những thách thức mang tầm thời đại như vậy. Từ loại hình sơ khởi là báo in, sau đó là sự xuất hiện lần lượt của phát thanh, truyền hình, báo điện tử, và ngày nay là mạng xã hội, AI…, tất cả đều mang đến những thử thách, cũng là bài kiểm tra cho sức chống chịu, khả năng chuyển đổi để thích nghi của báo chí nói chung, các nhà báo nói riêng.
Khi phát thanh ra đời, người ta từng hoài nghi về sự tồn tại của báo in, rồi lần lượt sau này là truyền hình, mạng xã hội…, tất cả đều là các lần “thử lửa”, nhưng lần nào báo chí cũng vượt qua “khe cửa hẹp” để tồn tại và tái khẳng định vị thế của một kênh thông tin quan trọng với cả xã hội.
