Hậu kiểm có đủ để bảo vệ người mua?
Bộ Khoa học và Công nghệ vừa lấy ý kiến lần thứ ba cho dự thảo Thông tư quy định về kiểm tra, quản lý đo lường và chất lượng vàng (gồm vàng trang sức, mỹ nghệ, vàng miếng và vàng nguyên liệu).
Với các quy định cụ thể về đo lường, tiêu chuẩn chất lượng, ghi nhãn hàng hóa và truy xuất nguồn gốc, dự thảo Thông tư được kỳ vọng góp phần nâng cao tính minh bạch của thị trường vàng và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Tuy nhiên, việc lựa chọn cơ chế quản lý chủ yếu dựa trên hậu kiểm cũng đặt ra không ít băn khoăn về hiệu quả kiểm soát chất lượng trên thực tế.
Theo Điều 8 của dự thảo, vàng trang sức, mỹ nghệ, vàng miếng và vàng nguyên liệu lưu thông trên thị trường phải được công bố tiêu chuẩn áp dụng. Việc công bố do tổ chức, cá nhân sản xuất, gia công hoặc nhập khẩu tự thực hiện thông qua nơi kinh doanh, nhãn hàng hóa (kể cả nhãn điện tử), tài liệu kèm theo sản phẩm hoặc website. Các chủ thể này chịu trách nhiệm trước pháp luật về toàn bộ nội dung đã công bố.
Điều đó đồng nghĩa với việc chưa có cơ chế giám định độc lập bắt buộc trước khi sản phẩm được đưa ra lưu thông. Doanh nghiệp tự đo, tự công bố và tự chịu trách nhiệm; việc xác minh chất lượng chủ yếu được thực hiện sau khi sản phẩm đã lưu thông thông qua hoạt động thanh tra, kiểm tra và lấy mẫu của cơ quan quản lý.
Điều 7 quy định, vàng miếng nhập khẩu và vàng nguyên liệu nhập khẩu phải có hàm lượng vàng từ 99,5% trở lên, nhưng không quy định phải kiểm định chất lượng nội địa trước khi lưu thông.
Điều 14 quy định, các tổ chức, cá nhân sản xuất, gia công, nhập khẩu và kinh doanh vàng đều thuộc diện kiểm tra về đo lường và chất lượng của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Mô hình hậu kiểm giúp tối ưu chi phí tuân thủ, cắt giảm thủ tục hành chính và tạo điều kiện để hàng hóa lưu thông nhanh hơn. Tuy nhiên, hiệu quả của mô hình này phụ thuộc rất lớn vào năng lực thanh tra, tần suất kiểm tra cũng như mức độ nghiêm khắc của chế tài xử lý vi phạm.
Khác với nhiều loại hàng hóa tiêu dùng, vàng còn là tài sản tích trữ có giá trị lớn. Thực tế cho thấy, không ít người mua vàng tại các cửa hàng nhỏ nhưng khi có nhu cầu bán lại thì cơ sở kinh doanh đã ngừng hoạt động. Gần đây, việc một số cửa hàng kinh doanh kim cương và vàng trang sức đóng cửa khiến nhiều khách hàng gặp khó khăn khi muốn bán lại các sản phẩm đã mua trước đó, đặc biệt là tài sản có giá trị cao.
Trong những trường hợp này, nếu chất lượng sản phẩm không đúng như công bố thì cơ chế hậu kiểm rất khó khắc phục đầy đủ thiệt hại mà người tiêu dùng đã gánh chịu. Ngay cả với các thương hiệu lớn, những nghi ngại về chất lượng sản phẩm cũng có thể nhanh chóng ảnh hưởng đến tâm lý người mua và làm gia tăng áp lực bán trên thị trường. Mặt khác, chất lượng vàng khó đánh giá bằng mắt thường mà phải có thiết bị đánh giá đạt chuẩn, trong bối cảnh công nghệ làm vàng giả ngày càng tinh vi.
Kinh nghiệm quốc tế: kết hợp tiền kiểm với hậu kiểm
Với một loại tài sản có giá trị lớn và khó nhận biết chất lượng bằng mắt thường, việc kết hợp hài hòa giữa tiền kiểm và hậu kiểm là hướng đi đáng cân nhắc để nâng cao niềm tin của người dân.
Ở các thị trường khác, cơ chế tiền kiểm một phần hoặc toàn bộ được áp dụng để kiểm soát chất lượng vàng, vàng trang sức.
Ấn Độ - một trong những thị trường tiêu thụ vàng lớn nhất thế giới - áp dụng mô hình tiền kiểm khá chặt chẽ. Từ năm 2021, vàng trang sức và vàng miếng lưu thông trên thị trường bắt buộc phải được hallmark (đóng dấu kiểm định chất lượng bởi tổ chức độc lập). Mỗi sản phẩm đều được gắn mã định danh kỹ thuật số (HUID), cho phép người tiêu dùng tra cứu nguồn gốc và thông tin kiểm định bằng ứng dụng trên điện thoại. Song song với đó, Cục Tiêu chuẩn Ấn Độ (BIS) vẫn duy trì cơ chế hậu kiểm thông qua lấy mẫu ngẫu nhiên và giám sát định kỳ các trung tâm kiểm định. Nếu phát hiện sai phạm, cả đơn vị sản xuất và tổ chức kiểm định đều phải chịu trách nhiệm.
Trung Quốc lựa chọn cách tiếp cận khác khi tập trung tiền kiểm đối với nguồn vàng đầu vào, đồng thời duy trì hậu kiểm rất nghiêm đối với sản phẩm lưu thông trên thị trường. Vàng nguyên liệu nhập khẩu, bên cạnh Giấy chứng nhận thử nghiệm hàm lượng (Assay Certificate) của nhà tinh luyện được chấp nhận, bắt buộc phải trải qua kiểm định kỹ thuật trong nước trước khi đưa vào hệ thống giao dịch của Sàn giao dịch vàng Thượng Hải (SGE). Với vàng trang sức, doanh nghiệp được tự ghi nhãn nhưng cơ quan quản lý thường xuyên lấy mẫu ngẫu nhiên để kiểm tra bằng thiết bị XRF; các hành vi gian lận về tuổi vàng hoặc hàm lượng đều bị xử lý rất nghiêm.
Có thể thấy, cơ chế hậu kiểm theo dự thảo Thông tư sẽ góp phần chuẩn hóa hoạt động quản lý chất lượng vàng. Tuy nhiên, với một loại tài sản có giá trị lớn và khó nhận biết chất lượng bằng mắt thường, hiệu quả của mô hình này sẽ phụ thuộc rất nhiều vào năng lực thanh tra, tần suất lấy mẫu và mức độ nghiêm minh của chế tài xử lý. Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy, việc kết hợp hài hòa giữa tiền kiểm và hậu kiểm có thể là hướng đi đáng cân nhắc nhằm góp phần xây dựng một thị trường vàng minh bạch, an toàn và củng cố niềm tin của nhà đầu tư cũng như người tiêu dùng.
