Trong bối cảnh hệ thống thuế toàn cầu và trong nước đang có những thay đổi mang tính bước ngoặt, Công ty Cổ phần Tư vấn EY Việt Nam (EY Consulting VN) phối hợp cùng Câu lạc bộ Giám đốc Tài chính Việt Nam (CFO Việt Nam) tổ chức Hội thảo chuyên đề về thuế thường niên năm 2026 (Tax Symposium 2026) với chủ đề “Cập nhật chính sách, chủ động thích ứng”.
Quản lý thuế dựa trên dữ liệu
Năm 2026 ghi nhận nhiều thay đổi quan trọng trong hệ thống pháp luật về thuế trong nước. Các luật, nghị định, thông tư hướng dẫn được ban hành trên nhiều sắc thuế, đồng thời có sự liên kết ngày càng chặt chẽ với các quy định pháp luật chuyên ngành.
Điều này khiến việc cập nhật và áp dụng nhất quán chính sách thuế trở thành một bài toán quản trị phức tạp hơn đối với doanh nghiệp. Không chỉ phải theo kịp thay đổi về chính sách, doanh nghiệp còn phải bảo đảm các quyết định kinh doanh được thực hiện trên cơ sở thông tin thuế đầy đủ và nhất quán.
Đáng chú ý, cùng với thay đổi chính sách, phương thức quản lý thuế cũng đang chuyển dịch theo hướng tăng cường ứng dụng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI) để giám sát tuân thủ, đánh giá và nhận diện rủi ro.
Khi phát hiện chênh lệch hoặc dấu hiệu bất thường, cơ quan thuế có thể yêu cầu doanh nghiệp giải trình, bổ sung thông tin hoặc tiến hành thanh tra, kiểm tra thuế. Điều này đang làm thay đổi cách doanh nghiệp tương tác với cơ quan thuế: không chỉ kê khai đúng, doanh nghiệp còn phải sẵn sàng chứng minh tính nhất quán và có căn cứ của dữ liệu. Đây cũng là xu hướng đang diễn ra tại nhiều quốc gia. Theo OECD, hơn 70% cơ quan thuế đã ứng dụng AI trong quản lý tuân thủ, đánh giá rủi ro và phát hiện gian lận thuế.
Tại Việt Nam, Bộ Tài chính cho biết, tính đến hết năm 2025, có hơn một triệu doanh nghiệp tham gia sử dụng dịch vụ khai thuế điện tử, đạt tỷ lệ 99,31%. Hiện nay, Cục Thuế đã triển khai 223 dịch vụ công trực tuyến toàn trình, đồng thời tích hợp lên Cổng dịch vụ công Quốc gia.
Sự phát triển của hạ tầng số và dữ liệu đang mở rộng khả năng tiếp cận, đối chiếu và phân tích thông tin của cơ quan quản lý thuế. Với doanh nghiệp, yêu cầu về chất lượng dữ liệu và khả năng giải trình vì thế không còn là câu chuyện riêng của bộ phận kế toán hay thuế.
Bà Trang Phạm, Phó tổng giám đốc, Tư vấn Thuế, Công ty TNHH Ernst & Young Việt Nam nhận định: “Khi dữ liệu trở thành nền tảng của hoạt động quản lý, doanh nghiệp phải nâng cao chất lượng thông tin, củng cố hệ thống tài chính và kiểm soát rủi ro một cách chủ động. Năng lực quản trị dữ liệu sẽ ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đáp ứng yêu cầu thuế".
 |
Thuế không còn là xử lý sau giao dịch
Trong bối cảnh chính sách thuế thay đổi nhanh và cơ quan quản lý ngày càng dựa vào dữ liệu để giám sát tuân thủ, cách quản lý thuế theo từng sự vụ không còn phù hợp. Nếu bộ phận thuế, kế toán chỉ tham gia sau khi quyết định kinh doanh đã được đưa ra, doanh nghiệp có thể đối mặt với dữ liệu thiếu nhất quán, nghĩa vụ thuế phát sinh ngoài dự kiến hoặc kéo dài quá trình giải trình, tranh chấp.
Theo bà Hương Vũ, Tổng giám đốc EY Consulting VN, thuế cần được đặt trong tổng thể quá trình ra quyết định kinh doanh, thay vì được xem như một quy trình tách biệt ở cuối giao dịch. Doanh nghiệp không thể quản lý thuế như một quy trình tách biệt ở cuối giao dịch. Thuế cần được kết nối với các bộ phận chức năng khác trong tổ chức như thương mại, pháp lý, tài chính và vận hành ngay từ giai đoạn ra quyết định đầu tư, kinh doanh.
"Một mô hình vận hành có sự phối hợp, thống nhất và dữ liệu đáng tin cậy ở tất cả các khâu trong quy trình kinh doanh sẽ giúp doanh nghiệp thích ứng tốt hơn với những thay đổi của chính sách và mô hình quản lý thuế", bà Hương Vũ nói.
Khi chiến lược thuế trở thành một cấu phần của chiến lược quản trị tổng thể, các tác động về thuế có thể được tính đến ngay từ đầu quá trình ra quyết định kinh doanh, thay vì chỉ được xử lý khi giao dịch đã hoàn tất. Đi cùng với đó là yêu cầu chuẩn hóa chính sách, quy trình và hệ thống; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ; nâng cao chất lượng dữ liệu; đồng thời chuyển từ tư duy chỉ “có chứng từ” sang chủ động xây dựng hồ sơ giải trình đầy đủ, có tính liên kết và có căn cứ.
Đây là cơ sở để doanh nghiệp có thể giải trình một cách nhất quán khi phát sinh yêu cầu từ cơ quan thuế trong quá trình thanh tra, kiểm tra. Ở góc độ tài chính, sự thay đổi này cũng đặt vai trò của CFO vào một vị trí rộng hơn so với việc kiểm soát số liệu và báo cáo. Thuế cần được đưa vào bàn quyết định, thay vì chỉ xuất hiện ở khâu kiểm tra sau cùng.
Ông Nguyễn Ngọc Bách, Chủ tịch CFO Việt Nam, cho hay: “CFO có vai trò đưa góc nhìn thuế vào quá trình hoạch định kế hoạch kinh doanh và đảm bảo ban lãnh đạo có đủ dữ liệu để ra quyết định. Chuẩn bị sớm không chỉ giúp giảm rủi ro tuân thủ mà còn hỗ trợ doanh nghiệp bảo vệ biên lợi nhuận, duy trì hoạt động liên tục và phản ứng nhanh hơn trước thay đổi chính sách.”
Trong mô hình quản lý thuế ngày càng dựa trên dữ liệu, năng lực thuế vì thế không còn được đo bằng khả năng kê khai đúng và đủ. Đó là năng lực kiểm soát dữ liệu, nhận diện tác động thuế từ sớm và bảo vệ được quyết định kinh doanh bằng một hệ thống thông tin có thể giải trình.
Khi thuế được đưa vào ngay từ quá trình ra quyết định, doanh nghiệp không chỉ giảm rủi ro tuân thủ mà còn có thêm một công cụ để kiểm soát chi phí, bảo vệ biên lợi nhuận và duy trì khả năng thích ứng. Trong môi trường kinh doanh dựa trên dữ liệu, quản trị thuế đang trở thành một phần của năng lực cạnh tranh.
