Việc Mỹ áp dụng mức thuế chung 15% cho tất cả các đối tác thương mại (ngoại trừ Mexico và Canada) thực chất đang tạo ra một "sân chơi phẳng" cho tất cả các đối thủ cạnh tranh trên thị trường Hoa Kỳ. Ảnh: Dũng Minh
"Sân chơi phẳng" và lợi thế tương đối được cải thiện
Việc Mỹ áp dụng mức thuế chung 15% cho tất cả các đối tác thương mại (ngoại trừ Mexico và Canada) thực chất đang tạo ra một "sân chơi phẳng" cho tất cả các đối thủ cạnh tranh trên thị trường Hoa Kỳ. Đáng chú ý, động thái này không làm mất đi lợi thế của Việt Nam so với các đối thủ cạnh tranh trực tiếp, mà ngược lại, còn gia tăng biên độ cạnh tranh.
Trước đây, khi bị áp mức thuế lên tới 20% khi xuất khẩu vào Mỹ (nằm trong nhóm 20 nước bị áp thuế cao nhất), xuất khẩu của Việt Nam vẫn ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng 28,2%.
Hiện tại, khi mức thuế giảm xuống 15%, sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam càng được củng cố, đặc biệt là khi đặt lên bàn cân với các quốc gia trước đây vốn được hưởng mức thuế ưu đãi dưới 20% nay cũng bị kéo lên mặt bằng chung.
Bức tường thuế chồng lớp và làn sóng FDI mới
Điểm mấu chốt duy trì và thúc đẩy chiến lược "Trung Quốc + 1" chính là thuế đánh lên hàng hóa Trung Quốc vẫn ở mức cao vượt trội so với Việt Nam.
Đối thủ lớn nhất của chúng ta không chỉ gánh thêm phụ thu 15% mới này và thuế ưu đãi tối huệ quốc MFN, mà đang phải chịu thêm thuế trừng phạt theo Điều khoản 301 của Luật Thương mại năm 1974 (mức thuế từ 7,5% đến 100% tùy mặt hàng) và Thuế An ninh quốc gia theo điều khoản 232 (Thép và nhôm mức thuế 25%). Dự kiến khi Tòa án vô hiệu thuế đối ứng và thuế Fentanyl thì Mỹ có thể sẽ kích hoạt điều tra để mở rộng danh mục chịu thuế theo điều khoản 301 đối với hàng hóa từ Trung Quốc.
Trong khi phần lớn hàng Việt Nam chỉ chịu thuế MFN + 15%. Khoảng cách chênh lệch thuế quan giữa Việt Nam và Trung Quốc không hề bị thu hẹp, mà ở rất nhiều ngành hàng hạ nguồn, biên độ này còn doãng rộng ra. Điều này củng cố vững chắc định vị của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Việt Nam được dự báo sẽ tiếp tục đà gia tăng mạnh mẽ để tận dụng lợi thế này. Đặc biệt dòng vốn đầu tư từ Trung Quốc vào Việt Nam không chỉ tiếp tục gia tăng về số lượng mà còn phải gia tăng về chất lượng (tức là gia tăng tỷ lệ nội địa hóa để tránh thuế trung chuyển rất cao).
Cục diện vĩ mô: Cơ hội đi kèm rủi ro
Một điểm sáng lớn là tính bất định trong quan hệ thương mại với Mỹ đã giảm đáng kể khi quyền lực điều chỉnh thuế quan dài hạn được trả về cho Quốc hội Mỹ.
Tổng thống Trump hiện chỉ có quỹ thời gian 150 ngày để tiến hành điều tra và trình Quốc hội mở rộng danh mục áp dụng Điều 301. Các đối tượng ưu tiên điều tra có thể là Trung Quốc, Ấn Độ, Nam Phi, Syria... Với khung thời gian eo hẹp này, khả năng Việt Nam bị đưa vào danh sách điều tra mới là không cao. Hơn nữa, việc Việt Nam vừa ký kết loạt hợp đồng nhập khẩu trị giá 37,2 tỷ USD trong chuyến công du của Tổng Bí thư Tô Lâm tới Mỹ là một nước đi chiến lược, giúp giảm thiểu đáng kể rủi ro bị áp dụng Điều 301.
Sự bứt phá trong xuất khẩu sắp tới sẽ giúp thặng dư cán cân vãng lai, đặc biệt là với thị trường Mỹ, tăng mạnh. Về mặt vĩ mô, điều này tạo thuận lợi cực lớn cho việc ổn định tỷ giá, tăng dự trữ ngoại hối quốc gia, tạo dư địa tăng cung tiền và ổn định mặt bằng lãi suất. Tuy nhiên, mặt trái của tấm huy chương là nguy cơ Việt Nam bị Mỹ cáo buộc "thao túng tiền tệ" hoặc điều tra bán phá giá sẽ hiện diện thường trực và gay gắt hơn.
Bên cạnh đó, một nghịch lý pháp lý đang nảy sinh: Nếu việc Tổng thống Trump áp thuế trước đây bị phán quyết là không đúng thẩm quyền, về lý thuyết Mỹ phải hoàn lại khoản thuế ước tính 175 tỷ USD (năm 2025) cho các nước. Nếu không hoàn trả, Mỹ sẽ tạo ra một tiền lệ nguy hiểm, mở đường cho các quốc gia khác áp thuế phi pháp. Trung Quốc có thể sẽ dùng điều này để kiện ngược lại và gây sức ép trong đàm phán, trong khi Việt Nam có thể chọn bỏ qua việc đòi hoàn thuế để hướng tới hợp tác tương lai. Tuy nhiên Việt Nam cũng cần phải theo dõi phản ứng của các nước khác để có đối sách phù hợp.
Để có thể tận dụng cơ hội, đón dòng vốn đầu tư tăng nhanh thì việc đảm bảo nguồn cung năng lượng là yếu tố then chốt. Do đó đầu tư cho năng lượng, đặc biệt là các nguồn năng lượng xanh, có tính ổn định cao phải đặt ở mức ưu tiên hàng đầu.
Doanh nghiệp Việt: Chiến lược “Cửa sổ vàng” và “Cánh cửa phụ”
Đứng trước sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo địa kinh tế, cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam không thể chỉ đứng nhìn mà cần hành động quyết liệt với các chiến lược sau:
Tận dụng tối đa "Cửa sổ vàng" 150 ngày: Doanh nghiệp cần lập tức làm việc lại với các đối tác Mỹ, đàm phán chốt hợp đồng và đẩy mạnh giao hàng, gia tăng đơn hàng trong 150 ngày trước mắt khi chính sách thuế mới đang có hiệu lực tạm thời.
Mở các "Cánh cửa phụ" qua Bắc Mỹ: Quyết liệt mở rộng đầu tư và thương mại sang Mexico và Canada. Do hai quốc gia này đang được Mỹ miễn trừ thuế 15% (theo chuẩn USMCA) và các thuế Fentanyl bị loại bỏ và là 2 thành viên của hiệp định thương mại tự do CPTPP. Việc đặt cứ điểm sản xuất hoặc liên kết chuỗi cung ứng tại đây sẽ là đường vòng chiến lược để thâm nhập sâu hơn vào thị trường Mỹ.
 |
Trong năm 2025, doanh nghiệp Việt Nam đã mở rộng hoạt động xuất khẩu sang nhiều thị trường mới nổi khác. Ảnh: Dũng Minh |
Chuẩn bị sẵn sàng bệ phóng nguồn lực: Với dự báo FDI và đơn hàng tăng nhanh, các doanh nghiệp sản xuất, khu công nghiệp cần chuẩn bị ngay các điều kiện tiếp cận vốn, mở rộng quỹ đất đai và thu hút nguồn lao động chất lượng để có thể mở rộng quy mô sản xuất kịp thời, không để lỡ nhịp thị trường.
Nâng cấp hệ thống truy xuất nguồn gốc (Anti-circumvention): Khi chênh lệch thuế quan giữa hàng Việt Nam và Trung Quốc bị kéo giãn, Mỹ sẽ soi xét cực kỳ gắt gao rủi ro hàng Trung Quốc "đội lốt" xuất xứ Việt Nam để né thuế. Doanh nghiệp phải minh bạch hóa 100% hồ sơ nguyên vật liệu, số hóa chuỗi cung ứng để sẵn sàng đối mặt với các cuộc điều tra lẩn tránh xuất xứ từ Hải quan Mỹ.
Đa dạng hóa chuỗi cung ứng đầu vào: Giảm sự phụ thuộc vào nguyên vật liệu từ Trung Quốc để đáp ứng các tiêu chuẩn hàm lượng giá trị nội khối (đặc biệt khi xuất khẩu qua khối USMCA hoặc sang EU) và giảm thiểu rủi ro đứt gãy nếu chiến tranh thương mại leo thang. Trong hợp tác đầu tư với các đối tác Trung Quốc, cần tranh thủ đàm phán để nâng tỷ lệ nội địa hóa của hàng hóa sản xuất tại Việt Nam lên ít nhất là 40% hoặc tỷ lệ giá trị xuất xứ từ Trung Quốc xuống dưới 60% theo quy định chung của Hiệp định CPTPP.
Đa dạng hóa thị trường đầu ra: Trong năm 2025, các doanh nghiệp Việt Nam đã mở rộng hoạt động xuất khẩu mạnh mẽ sang các thị trường mới nổi khác.
Trong 85 thị trường xuất khẩu chủ yếu của Việt Nam có 22 thị trường có tốc độ xuất khẩu giảm. Tuy nhiên, 22 thị trường này chỉ chiếm 4,74% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Nếu trừ hai nước Indonesia và Philippines do họ hạn chế nhập khẩu gạo Việt Nam, thì 20 nước còn lại chỉ chiếm chưa đến 1,9% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam.
Các thị trường Nam Mỹ tăng trưởng rất tốt: Argentina tăng hơn 78%, Mexico tăng hơn 26%, Colombia tăng hơn 28%… Thị trường Trung Đông đáp ứng rất tốt Arab Saudi tăng hơn 28,5%, Ai-Cập tăng 22%, Iraq tăng 19%, Kuwait tăng 18,9%,… thị trường Châu Phi cũng có những bước tăng vượt bậc: Bờ biển Ngà tăng hơn 103%, Senegal tăng 171%, Algeria tăng 204%, Tanzania tăng 15,76%, Ghana tăng 27,5%, Angola tăng 45%…
Đây là những tiền đề rất tốt để các doanh nghiệp Việt Nam tiếp tục đa dạng hóa thị trường đầu ra, tránh tập trung quá nhiều vào thị trường Mỹ để giảm thiểu rủi ro.
Tăng tốc chuyển đổi xanh và ESG: Để bù đắp lại những khó khăn tạm thời từ thị trường EU và thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao từ Mỹ/phương Tây đang dịch chuyển, doanh nghiệp cần đáp ứng sớm các tiêu chuẩn về lao động, môi trường và quản trị (ESG).
Sản xuất xanh chính là tấm thẻ bài miễn tử trước các hàng rào phi thuế quan trong tương lai.
(*) Giám đốc nghiên cứu chính sách vĩ mô, Trung tâm Green-X, Đại học VinUni
