Sẽ sửa đổi Luật Doanh nghiệp không chỉ để tháo gỡ vướng mắc

Từ thủ tục gia nhập thị trường, góp vốn, quản trị nội bộ đến giải thể và quản lý sau đăng ký, nhiều quy định của Luật Doanh nghiệp đang được Bộ Tài chính đề xuất rà soát, sửa đổi.
Theo định hướng sửa đổi Luật Doanh nghiệp, các thủ tục hành chính sẽ được cải tiến theo nguyên tắc “một lần khai báo, nhiều lần sử dụng”. Ảnh: Đức Thanh

Theo định hướng sửa đổi Luật Doanh nghiệp, các thủ tục hành chính sẽ được cải tiến theo nguyên tắc “một lần khai báo, nhiều lần sử dụng”. Ảnh: Đức Thanh

Bộ Tài chính đã hoàn thành Báo cáo tổng kết, đánh giá tình hình thực hiện Luật Doanh nghiệp năm 2020, sau khi luật này được sửa đổi, bổ sung một số điều tại Luật số 03/2022/QH15 và Luật số 76/2025/QH15. Báo cáo là cơ sở phục vụ xây dựng hồ sơ chính sách dự án Luật Doanh nghiệp (sửa đổi).

Theo định hướng được nêu tại báo cáo, Luật Doanh nghiệp (sửa đổi) dự kiến được Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ tư, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10/2027.

Những nội dung được đặt ra cho lần sửa đổi này trải rộng trên toàn bộ vòng đời doanh nghiệp, từ thành lập, tổ chức hoạt động, quản trị nội bộ đến tạm ngừng, giải thể và quản lý nhà nước sau đăng ký. Đặc biệt, lần sửa đổi này không chỉ nhằm tháo gỡ vướng mắc trong hoạt động của doanh nghiệp, mà còn chuyển phương thức quản lý nhà nước sang dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro.

Nhiều quy định chưa theo kịp thực tiễn hoạt động

Dự thảo Báo cáo của Bộ Tài chính Tổng kết, đánh giá tình hình thực hiện Luật Doanh nghiệp 2020 (được sửa đổi, bổ sung một số điều tại Luật số 03/2022/QH15 và Luật số 76/2025/QH15) ghi nhận, Luật Doanh nghiệp năm 2020 đã tạo lập khung khổ pháp lý thuận lợi hơn cho hoạt động thành lập, tổ chức và quản trị doanh nghiệp.

Tuy nhiên, quá trình thực thi cho thấy vẫn còn những quy định chưa rõ ràng, chưa thống nhất với pháp luật chuyên ngành hoặc chưa phù hợp với thực tiễn.

Một trong những vấn đề được đặt ra là sự thiếu đồng bộ giữa Luật Doanh nghiệp và pháp luật chuyên ngành trong quy định về thành lập, tổ chức quản lý và hoạt động của doanh nghiệp ở một số lĩnh vực đặc thù như công chứng, luật sư, giám định tư pháp, kế toán, kiểm toán và tài chính. Điều này dẫn đến tình trạng chưa thống nhất đầu mối thực hiện thủ tục đăng ký thành lập doanh nghiệp.

Một số khái niệm pháp lý quan trọng cũng chưa được quy định đủ rõ, như giá thị trường của phần vốn góp hoặc cổ phần, người có liên quan của doanh nghiệp, người có liên quan của người quản lý, khả năng chi phối hoạt động của doanh nghiệp và sở hữu gián tiếp. Những khái niệm này có ý nghĩa trực tiếp trong việc xác định quyền, nghĩa vụ và kiểm soát các giao dịch của doanh nghiệp.

Vướng mắc còn xuất hiện trong xác định người đại diện theo pháp luật. Chẳng hạn, Luật chưa có quy định xử lý tình huống công ty TNHH hai thành viên trở lên có một thành viên là cá nhân, một thành viên là tổ chức, trong đó cá nhân làm người đại diện theo pháp luật bị chết hoặc mất tích. Thời điểm xác định tư cách người đại diện theo pháp luật cũng chưa được làm rõ: từ khi có quyết định của cơ quan có thẩm quyền trong nội bộ doanh nghiệp hay từ khi cơ quan đăng ký kinh doanh ghi nhận thông tin.

Ở khâu gia nhập thị trường, báo cáo cho rằng việc quy định quá chi tiết thành phần hồ sơ đăng ký doanh nghiệp ngay trong luật làm giảm tính chủ động khi giải quyết thủ tục hành chính. Bên cạnh đó, việc góp vốn bằng tiền mặt còn tiềm ẩn vấn đề thiếu minh bạch; sử dụng cổ phần, phần vốn góp để góp vốn vào doanh nghiệp khác phát sinh vướng mắc, đặc biệt với công ty TNHH hai thành viên trở lên.

Quy định về trụ sở doanh nghiệp cũng cần được rà soát. Báo cáo nêu tình trạng lợi dụng nhà chung cư không có chức năng thương mại, văn phòng chia sẻ để đặt trụ sở; đồng thời chưa phân biệt rõ địa chỉ sản xuất, kinh doanh thực tế với địa chỉ liên hệ trong các mô hình kinh doanh số.

Ở khâu rút lui khỏi thị trường, thời hạn tạm ngừng kinh doanh liên tiếp tối đa, nghĩa vụ thông báo tiếp tục kinh doanh và hệ quả pháp lý khi không thực hiện đúng nghĩa vụ thông báo chưa được quy định đầy đủ, thống nhất ở cấp luật. Thủ tục giải thể cần tiếp tục đơn giản hóa trên cơ sở chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan đăng ký kinh doanh với cơ quan thuế, bảo hiểm xã hội, hải quan, tòa án, trọng tài và các cơ quan liên quan.

Báo cáo cũng chỉ ra chưa có cơ chế giải thể rút gọn đối với doanh nghiệp đáp ứng tiêu chí rủi ro thấp cũng như sẽ hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan sau khi doanh nghiệp giải thể.

Đăng ký doanh nghiệp: Giảm thủ tục, tăng trách nhiệm của người thành lập

Một trong những định hướng đáng chú ý được Bộ Tài chính đề xuất là nghiên cứu không quy định chi tiết hồ sơ đăng ký doanh nghiệp trong Luật Doanh nghiệp. Thay vào đó, luật chỉ quy định những nguyên tắc về đăng ký doanh nghiệp, còn thành phần hồ sơ, trình tự và thủ tục cụ thể sẽ giao Chính phủ quy định.

Theo Bộ Tài chính, cách tiếp cận này tạo tính chủ động, linh hoạt trong giải quyết thủ tục hành chính, đồng thời phù hợp với yêu cầu đơn giản hóa thủ tục dựa trên dữ liệu, tạo điều kiện cho hoạt động gia nhập thị trường của doanh nghiệp. Đồng thời, đảm bảo công bố thông tin về đăng ký doanh nghiệp để phục vụ công tác quản lý nhà nước và giám sát của người dân.

Bộ cũng đề xuất luật hóa việc đăng ký doanh nghiệp hoàn toàn trên môi trường số, sử dụng VNeID để xác thực điện tử, hạn chế tình trạng mạo danh khi thành lập doanh nghiệp.

Đáng chú ý, báo cáo đặt vấn đề nghiên cứu cơ chế hạn chế có thời hạn quyền thành lập pháp nhân mới và quyền quản lý doanh nghiệp đối với cá nhân trực tiếp gây ra vi phạm về thuế, tín dụng. Nhóm đối tượng được đề cập gồm chủ doanh nghiệp tư nhân, chủ sở hữu công ty TNHH một thành viên, thành viên hợp danh và người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp.

Bộ Tài chính lý giải, việc bổ sung quy định này nhằm gắn trách nhiệm của cá nhân với hậu quả kinh tế do doanh nghiệp mình thành lập hoặc quản lý gây ra, ngăn ngừa việc lợi dụng thành lập doanh nghiệp mới để tái diễn vi phạm. Tuy nhiên, đây không phải là biện pháp hạn chế quyền kinh doanh một cách hành chính. Báo cáo cũng đặt ra yêu cầu có cơ chế khôi phục quyền thành lập doanh nghiệp sau khi cá nhân đã hoàn thành nghĩa vụ, bảo đảm phù hợp với quyền tự do kinh doanh theo quy định.

Với doanh nghiệp, nếu định hướng này được thể chế hóa, trách nhiệm của người đứng tên thành lập và quản lý sẽ được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ hơn với việc tuân thủ nghĩa vụ của doanh nghiệp. Đây là nội dung cần được quy định rõ về đối tượng, điều kiện áp dụng, thời hạn hạn chế và cơ chế khôi phục quyền.

Một nhóm vấn đề khác liên quan trực tiếp đến vốn điều lệ. Bộ Tài chính đề xuất nghiên cứu cơ chế góp vốn, thay đổi vốn điều lệ bằng các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt; xử lý trường hợp không góp vốn điều lệ sau thời hạn cam kết; làm rõ quyền và nghĩa vụ khi sử dụng cổ phần, phần vốn góp để góp vốn vào doanh nghiệp khác.

Những nội dung này hướng tới tăng tính minh bạch của vốn góp, đồng thời giải quyết vướng mắc trong việc xác định tư cách thành viên, cổ đông và quyền, nghĩa vụ phát sinh từ phần vốn góp.

Quản trị nội bộ: Tháo gỡ vướng mắc theo từng loại hình doanh nghiệp

Trong nhóm nội dung về quản trị doanh nghiệp, báo cáo đề xuất rà soát quy định đối với công ty TNHH, công ty cổ phần, doanh nghiệp nhà nước, công ty hợp danh và doanh nghiệp xã hội.

Với công ty TNHH, một trong những vấn đề được đặt ra là trách nhiệm đăng ký điều chỉnh vốn điều lệ theo vốn thực góp. Bộ Tài chính cũng đề xuất nghiên cứu pháp lý hóa thủ tục họp Hội đồng thành viên rút gọn, họp trực tuyến, biểu quyết điện tử; bổ sung các hình thức tăng vốn bằng hoán đổi nợ, giảm vốn do tách công ty hoặc hoàn trả vốn khi hủy đợt chào bán.

Bên cạnh đó, quy định về phân phối lợi nhuận được đề xuất nghiên cứu theo hướng tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp, thay vì bị gò bó theo tỷ lệ vốn góp như phản ánh về những bất cập hiện nay.

Đối với công ty cổ phần, vấn đề bảo vệ cổ đông thiểu số tiếp tục được đặt ra. Báo cáo ghi nhận tình trạng lý do “bí mật thương mại/kinh doanh” có thể bị lợi dụng để từ chối cung cấp tài liệu cho cổ đông. Hành lang pháp lý cho họp Đại hội đồng cổ đông trực tuyến, bỏ phiếu điện tử và gửi thông báo mời họp qua thư điện tử cũng cần được hoàn thiện.

Bộ Tài chính đề xuất nghiên cứu kéo dài thời hạn gửi thông báo mời họp Đại hội đồng cổ đông lên ít nhất 28 ngày trước ngày khai mạc, đồng thời cho phép gửi thông báo qua phương thức điện tử như email, điện thoại. Một đề xuất khác là cho phép Đại hội đồng cổ đông giao Hội đồng quản trị thực hiện thủ tục thay đổi vốn điều lệ trong một số trường hợp đã được thông qua phương án tăng vốn, chẳng hạn chi trả cổ tức hoặc phát hành cổ phiếu thưởng cho cổ đông, người lao động.

Nếu được quy định theo hướng này, doanh nghiệp có thể giảm bớt các thủ tục phát sinh sau khi đã có quyết định của Đại hội đồng cổ đông; cổ đông cũng có thêm cơ sở pháp lý để thực hiện quyền tiếp cận thông tin và tham gia quản trị.

Với doanh nghiệp nhà nước, Bộ Tài chính đề xuất nghiên cứu hoàn thiện mô hình Hội đồng thành viên, xử lý trường hợp giao quyền thực hiện chức danh Tổng giám đốc để bảo đảm hoạt động ổn định và kịp thời thực hiện thủ tục đăng ký người đại diện theo pháp luật.

Một số nội dung khác được đặt ra gồm tiền lương, thù lao, tiền thưởng và quyền lợi của Kiểm soát viên; phân định quyền, trách nhiệm của chủ sở hữu, Hội đồng thành viên, Hội đồng quản trị và Đại hội đồng cổ đông; điều chỉnh thời hạn công bố báo cáo tài chính trước ngày 31/7 hằng năm do nhiều doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn theo mô hình công ty mẹ - công ty con phản ánh khó thực hiện thời hạn này.

Bộ Tài chính cũng đề xuất nghiên cứu bỏ báo cáo đánh giá kết quả thực hiện kế hoạch sản xuất, kinh doanh hằng năm do trùng lặp; chỉ công bố thông tin bất thường đối với kết luận vi phạm pháp luật đến mức phải có hình thức xử lý; tăng chia sẻ thông tin giữa các cơ quan quản lý nhà nước để giảm thủ tục và chi phí tuân thủ.

Với công ty hợp danh, các vấn đề được đặt ra gồm quyền và thủ tục chuyển nhượng phần vốn góp của thành viên hợp danh sau khi được Hội đồng thành viên chấp thuận; việc sử dụng vốn góp để trả nợ và quyền của thành viên góp vốn yêu cầu Hội đồng thành viên xem xét những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Đối với doanh nghiệp xã hội, Bộ Tài chính đề xuất làm rõ các vấn đề xã hội, môi trường mà doanh nghiệp hướng tới; bổ sung tiêu chí đo lường tác động, quy định về tiếp nhận tài trợ và cơ chế giám sát nghĩa vụ tái đầu tư tối thiểu 51% lợi nhuận cho mục tiêu xã hội.

Chuyển sang quản lý doanh nghiệp dựa trên dữ liệu và rủi ro

Một định hướng lớn khác của lần sửa đổi này là chuyển phương thức quản lý nhà nước từ quản lý theo hồ sơ sang quản trị dựa trên dữ liệu, từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa dựa trên phân tích rủi ro.

Bộ Tài chính đề xuất tổ chức, tái cấu trúc các hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu về doanh nghiệp theo hướng tinh gọn, hợp nhất thành Hệ thống thông tin quốc gia về doanh nghiệp, Cơ sở dữ liệu quốc gia về doanh nghiệp và Cổng thông tin quốc gia về doanh nghiệp.

Các thủ tục hành chính sẽ được cải tiến theo nguyên tắc “một lần khai báo, nhiều lần sử dụng”: tự động điền thông tin đã có, không yêu cầu doanh nghiệp nộp lại giấy tờ đã được lưu trong cơ sở dữ liệu. Báo cáo cũng đặt mục tiêu ứng dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ xử lý hồ sơ, hướng tới tự động xử lý đối với doanh nghiệp tuân thủ tốt.

Cùng với đó là đề xuất kết nối, liên thông dữ liệu tự động, thời gian thực giữa cơ sở dữ liệu doanh nghiệp với các hệ thống thông tin của tòa án, công an, Ngân hàng Nhà nước, cơ quan thuế, hải quan, bảo hiểm xã hội và các cơ quan liên quan.

Đối với doanh nghiệp, nếu được triển khai đồng bộ, cách tiếp cận này có thể giảm việc kê khai lặp lại, nộp lại giấy tờ và chi phí thực hiện thủ tục hành chính. Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng sẽ phải chú trọng hơn đến tính chính xác, đầy đủ và cập nhật của thông tin đăng ký, tình trạng hoạt động cũng như việc thực hiện các nghĩa vụ với Nhà nước và người lao động.

Đặc biệt, Bộ Tài chính đề xuất tăng cường hậu kiểm theo phân loại rủi ro. Dự kiến có ba luồng: luồng xanh dành cho doanh nghiệp chưa có vi phạm, được ưu tiên và giảm kiểm tra; luồng vàng dành cho vi phạm lần đầu, lỗi thủ tục, kỹ thuật, hậu quả nhỏ và đã tự khắc phục đúng hạn hoặc thuộc trường hợp bất khả kháng, hướng dẫn không thống nhất; luồng đỏ dành cho trường hợp cố ý vi phạm, vi phạm nhiều lần hoặc thuộc diện rủi ro cao.

Những hành vi được báo cáo nêu làm ví dụ cho nhóm rủi ro cao gồm trốn tránh nghĩa vụ thuế, tiền lương, bảo hiểm xã hội, nghĩa vụ với chủ nợ, người tiêu dùng và môi trường; sử dụng nhiều pháp nhân để tẩu tán tài sản; mua bán hóa đơn, rửa tiền, lừa đảo hoặc che giấu chủ sở hữu hưởng lợi.

Bộ Tài chính cũng đề xuất rà soát, làm rõ quy định về “không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký” và “ngừng hoạt động kinh doanh 01 năm” giữa pháp luật doanh nghiệp và pháp luật thuế; hoàn thiện quy định về khôi phục tình trạng pháp lý và hủy quyết định thu hồi.

Như vậy, định hướng sửa đổi Luật Doanh nghiệp đang được Bộ Tài chính đặt ra theo hai hướng song song: giảm thủ tục, chi phí cho doanh nghiệp tuân thủ tốt; đồng thời tăng tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và khả năng phát hiện, ngăn ngừa vi phạm. Những nội dung này hiện mới là định hướng, đề xuất nghiên cứu trong báo cáo tổng kết, chưa phải các quy định sửa đổi đã được ban hành.

Tại Nghị quyết số 20/2026/UBTVQH16 ngày 21/9/2026 của Ủy ban Thương vụ Quốc hội về Chương trình lập pháp năm 2027, Luật Doanh nghiệp (sửa đổi) dự kiến được Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 4, Quốc hội khóa XVI (tháng 10/2027).

Tin bài liên quan