Phối cảnh Tổ hợp ga đường sắt Ngọc Hồi.
Cục Đường sắt Việt Nam vừa có Tờ trình số 2411/TTr-CĐSVN đề nghị Bộ Xây dựng phê duyệt Quy hoạch các tuyến, ga đường sắt khu vực đầu mối TP. Hà Nội.
Loạt điều chỉnh quan trọng
Một trong những điểm nhấn của phương án quy hoạch tại Tờ trình số 2411 là việc Cục Đường sắt Việt Nam đề xuất tổ chức lại các hành lang đường sắt qua Hà Nội, gắn phát triển đường sắt đô thị với duy trì kết nối đường sắt quốc gia.
Cụ thể, tuyến đường sắt Hà Nội - TP.HCM trong phạm vi nghiên cứu dài khoảng 56 km, từ ga Hà Nội đến ga Phủ Lý, là đường đơn, khổ 1.000 mm.
Theo đề xuất, đoạn ga Hà Nội - Tổ hợp Ngọc Hồi sẽ chuyển thành đường sắt đô thị sau khi tuyến vành đai phía Đông được đưa vào khai thác; đoạn Ngọc Hồi - Phú Xuyên dài khoảng 26,5 km được cải dịch, đi cùng hành lang tuyến đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam.
Cục Đường sắt Việt Nam cũng đề xuất chuyển đoạn Ngọc Hồi - Yên Viên, Gia Lâm - Lạc Đạo thành đường sắt đô thị, phương án xây dựng bảo đảm đón, trả khách giữa Tổ hợp Ngọc Hồi, ga Gia Lâm, ga Yên Viên với trung tâm Hà Nội thuận lợi, hiệu quả.
Trong đó, đoạn ga Gia Lâm - ga Yên Viên bố trí đường đôi, khổ 1.435 mm; đoạn ga Gia Lâm - ga Lạc Đạo bố trí đường đơn, khổ 1.000 mm, chung hành lang nhưng riêng hạ tầng với đường sắt đô thị. Lộ trình xây dựng phù hợp với tiến độ triển khai tuyến đường sắt đô thị số 1 Hà Nội, tuyến vành đai phía Đông Kim Sơn - Ngọc Hồi và tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.
Đáng chú ý, các ga Hà Nội, Giáp Bát và Long Biên không được liệt kê trong danh mục ga trung tâm, ga chính được đề xuất. Chức năng đầu mối hành khách quốc gia được bố trí tại Ngọc Hồi và Gia Lâm; đầu mối hàng hóa phía Bắc và phía Nam sông Hồng lần lượt là Yên Thường và Thường Tín mới.
Theo phương án tổ chức vận tải trong quy hoạch, hành khách đến Hà Nội được đón, trả tại Gia Lâm và Ngọc Hồi; khách đi giữa các tỉnh phía Bắc và phía Nam chuyển tiếp qua tuyến vành đai phía Đông và tại hai ga này. Hàng hóa đến Hà Nội được xếp dỡ tại Thường Tín, Yên Thường; luồng hàng giữa hai khu vực cũng chuyển tiếp qua vành đai phía Đông và các đầu mối hàng hóa.
Đây là những điều chỉnh lớn, không chỉ định hình lại mạng lưới đường sắt quốc gia, mà còn mở ra cơ hội tái cấu trúc không gian giao thông vận tải Thủ đô. Tuy nhiên, việc dịch chuyển các đầu mối đòi hỏi tuyến kết nối và các ga mới phải được đầu tư đồng bộ, đủ khả năng tiếp nhận luồng vận tải cùng các chức năng của hệ thống hiện hữu.
Yêu cầu này đã được Đảng ủy Chính phủ xác định tại công văn số 1053-CV/ĐU ngày 21/07/2026: chỉ bàn giao tuyến đường sắt hiện có Ngọc Hồi - Yên Viên sau khi hoàn thành đầu tư các tuyến đường sắt, tránh đứt gãy chuỗi vận tải quốc gia, không ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp đường sắt và đời sống nhân dân.
Liên quan đến việc đầu tư hạ tầng thay thế, UBND TP. Hà Nội vừa đề nghị Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính xem xét bố trí khoảng 9.453 tỷ đồng trong kế hoạch vốn năm 2026. Nguồn vốn này phục vụ chuẩn bị đầu tư, giải phóng mặt bằng và triển khai các công việc ban đầu của 2 Dự án đường sắt quốc gia do Thành phố làm cơ quan chủ quản.
Hai Dự án có tổng sơ bộ mức đầu tư khoảng 40.171 tỷ đồng, được Thành phố đề nghị bố trí từ ngân sách Trung ương. Trong đó, Dự án cải dịch tuyến đường sắt Hà Nội - TP.HCM hiện hữu đoạn Phú Xuyên - Ngọc Hồi dài khoảng 26,5 km, cùng khoảng 3 km kết nối từ Ngọc Hồi đến tuyến vành đai Bắc Hồng - Văn Điển.
Tuyến được đầu tư đường đơn, khổ 1.000 mm, sử dụng sức kéo diesel, gồm 3 ga mới là Ngọc Hồi, Thường Tín và Phú Xuyên; sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 12.419 tỷ đồng, dự kiến hoàn thành ngày 31/03/2027.
Theo phương án Bộ Xây dựng đã báo cáo, Dự án còn bao gồm 1 xí nghiệp toa xe hàng, 1 xí nghiệp đầu máy và Trung tâm Điều hành vận tải đường sắt quốc gia được di dời từ ga Hà Nội về ga Thường Tín mới. Đây là các cơ sở phục vụ điều hành chạy tàu, chuẩn bị phương tiện, bảo đảm vận hành an toàn, thông suốt.
Dự án tuyến đường sắt quốc gia vành đai phía Đông đoạn Ngọc Hồi - Kim Sơn đi qua Hà Nội, Hưng Yên và Bắc Ninh, có tuyến chính từ Thường Tín đến Kim Sơn dài khoảng 31,3 km. Theo đề xuất của UBND TP. Hà Nội, tuyến được đầu tư đường đôi, khổ 1.435 mm, điện khí hóa, với sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 27.752 tỷ đồng, dự kiến hoàn thành tháng 12/2028.
Tiến độ các công trình này gắn trực tiếp với kế hoạch phát triển đường sắt đô thị và triển khai Dự án trục không gian Q1A của Hà Nội. Trong đó, tuyến đường sắt đô thị số 1 đoạn Ngọc Hồi - Yên Viên và tuyến số 6 đoạn Ngọc Hồi - Nội Bài đi trùng hành lang đường sắt quốc gia hiện hữu.
Vì vậy, việc xây dựng tuyến vành đai phía Đông, cải dịch đoạn Phú Xuyên - Ngọc Hồi cùng các ga và cơ sở kỹ thuật là điều kiện để chuyển giao hành lang, kết cấu hạ tầng hiện hữu phục vụ các Dự án đô thị của Thành phố.
Tuy nhiên, hai Dự án có mốc hoàn thành khác nhau, nên việc đưa một hạng mục vào khai thác chưa đồng nghĩa với toàn bộ hệ thống thay thế đã sẵn sàng. Lộ trình bàn giao cần gắn với việc hoàn thành đồng bộ các công trình, bảo đảm đủ điều kiện tiếp nhận chức năng vận tải và tác nghiệp của hạ tầng hiện hữu.
Tránh làm đứt gãy chuỗi vận tải
Trước đó, tại Thông báo số 541/TB-BXD ngày 15/08/2026, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh đề nghị Hà Nội lựa chọn tư vấn đủ năng lực thiết kế tổng thể Tổ hợp Ngọc Hồi, ga Thường Tín mới và các kết nối với tuyến Bắc Hồng - Văn Điển, tuyến vành đai phía Đông.
Bộ trưởng đồng thời giao các cơ quan chuyên môn đánh giá phương án tổ chức vận tải trong quá trình xây dựng và sau khi hoàn thành các Dự án, bảo đảm không làm đứt gãy chuỗi vận tải đường sắt quốc gia; đặc biệt lưu ý yêu cầu an toàn khi khai thác công trình tạm nếu có.
Quy mô hoạt động hiện nay cho thấy vai trò quan trọng của khu đầu mối đường sắt Hà Nội. Theo báo cáo của Bộ Xây dựng, mỗi ngày có khoảng 86 chuyến tàu khách, tàu hàng đi qua khu vực; sản lượng vận chuyển đạt khoảng 3 triệu lượt hành khách và 2,9 triệu tấn hàng hóa/năm. Lượng khách vào cao điểm Tết, hè lên đến gần 20.000 lượt/ngày.
Trong đó, ga Hà Nội vừa là đầu mối hành khách, vừa thực hiện giải thể, lập tàu khách, kiểm tra, sửa chữa đầu máy và bố trí Trung tâm Điều hành vận tải đường sắt quốc gia. Ga Gia Lâm là đầu mối hành khách phía Bắc, phục vụ tàu khách quốc gia và liên vận quốc tế.
Các ga Giáp Bát, Yên Viên đảm nhận chức năng đầu mối hàng hóa phía Nam và phía Bắc, thực hiện giải thể, lập tàu hàng, kiểm tra, sửa chữa đầu máy, toa xe; riêng Yên Viên còn là ga hàng hóa liên vận quốc tế.
Việc bàn giao vì thế kéo theo yêu cầu bố trí lại cả hệ thống tác nghiệp. Thậm chí, nếu bàn giao ngay hạ tầng và dừng chạy tàu đoạn Ngọc Hồi - Yên Viên khi chưa hoàn thành các Dự án thay thế, Trung tâm Điều hành vận tải phải dừng hoạt động, kéo theo dừng toàn bộ tàu chạy suốt Bắc - Nam và các tuyến phía Bắc.
Theo ước tính của Bộ Xây dựng, doanh thu toàn ngành đường sắt có thể giảm tới 90% trong kịch bản này, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến nhiệm vụ quốc phòng, an ninh và các nhiệm vụ đặc biệt.
Chuỗi cung ứng đường sắt gián đoạn còn khiến hàng hóa, nhất là hàng rời, hàng siêu trường, siêu trọng, cùng hành khách chuyển sang đường bộ, gia tăng áp lực quá tải, ùn tắc và nguy cơ tai nạn giao thông.
Việc chuyển đổi phương thức vận tải có thể làm tăng chi phí logistics, giá thành hàng hóa và ảnh hưởng đến các hợp đồng vận chuyển.
Theo đánh giá của Bộ Xây dựng, doanh nghiệp đường sắt sẽ phải hoạt động cầm chừng trong thời gian chờ hạ tầng thay thế, ảnh hưởng đến khoảng 22.000 lao động thuộc Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam và việc duy trì, phát triển nguồn nhân lực phục vụ các dự án đường sắt mới.
