Dự án TISCO 2 trở thành nút thắt lớn
Tổng công ty Thép Việt Nam - CTCP (VNSTEEL, mã TVN) đã phê duyệt chủ trương thoái vốn tại Công ty cổ phần Gang thép Thái Nguyên (TISCO, mã TIS), đồng thời yêu cầu xử lý dứt điểm các tồn tại của Dự án mở rộng sản xuất giai đoạn 2 trước khi xây dựng phương án chuyển nhượng vốn.
Động thái này được thực hiện trên cơ sở đề xuất của Tổng giám đốc VNSTEEL và chỉ đạo của Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC). Theo kế hoạch, quá trình chuẩn bị thoái vốn sẽ đi cùng việc chấm dứt, thanh lý hợp đồng EPC với đối tác MCC, giải quyết các hợp đồng thầu phụ và rà soát toàn bộ tài sản, công nợ, nghĩa vụ tài chính liên quan.
Để lý giải quyết định của VNSTEEL, trước hết cần nhìn vào Dự án TISCO 2, một trong những tồn tại lớn kéo dài nhiều năm trong hệ thống doanh nghiệp thép có vốn nhà nước.
Khởi công năm 2007 với tổng mức đầu tư ban đầu 3.843,67 tỷ đồng, dự án đã trải qua nhiều lần điều chỉnh, nâng tổng mức đầu tư lên 8.104,91 tỷ đồng. Tuy nhiên, công trình phải dừng thi công từ năm 2013 đến nay, khiến một lượng vốn lớn bị mắc kẹt trong các hạng mục xây dựng dở dang, thiết bị và những khoản mục tài chính liên quan.
Tại ngày 30/6/2026, chi phí xây dựng cơ bản dở dang của TISCO đạt khoảng 6.660 tỷ đồng, tương đương 61,65% tổng tài sản. Riêng Dự án TISCO 2 chiếm khoảng 6.639 tỷ đồng, trong đó hơn 3.419 tỷ đồng là lãi vay đã được vốn hóa. Đáng chú ý, doanh nghiệp chưa thể xác định giá trị có khả năng thu hồi của khoản mục này.
Theo đánh giá của Bộ Tài chính, dự án đã dừng triển khai hơn 13 năm, không phát sinh thêm chi phí đầu tư xây dựng cơ bản nhưng chi phí lãi vay ngân hàng vẫn tiếp tục phát sinh. Trong khi đó, thiết bị và các hạng mục công trình ngày càng xuống cấp.
Như vậy, dự án đình trệ kéo dài, tài sản xuống cấp, trong khi khả năng khôi phục chưa được xác định. Thời gian xử lý càng kéo dài, việc đánh giá giá trị thực của tài sản, chi phí khắc phục và hiệu quả đầu tư càng trở nên phức tạp.
Trước đó, TISCO đã tìm kiếm phương án khôi phục dự án thông qua các đơn vị tư vấn quốc tế. Trên cơ sở nghiên cứu của liên danh Công ty TNHH Tư vấn MDC-Vnsteel và Công ty TNHH Kỹ thuật Công nghệ Quốc tế Gang thép Đường Sơn (Trung Quốc), VNSTEEL đã thẩm định 4 phương án khôi phục, đầu tư bổ sung và nâng cấp Dự án TISCO 2. Kết quả cho thấy, cả 4 phương án đều không khả thi về kinh tế, ngay cả khi áp dụng các cơ chế hỗ trợ đặc thù như miễn lãi vay, khoanh nợ gốc, tái cơ cấu nợ và loại trừ một phần chi phí dở dang không thể sử dụng khỏi tổng mức đầu tư.
Sau đó, TISCO cũng từ chối đề xuất của một đơn vị tư vấn Nga về đánh giá khả năng khôi phục dự án với mức phí khoảng 3 triệu USD. Lý do là đề xuất chưa làm rõ tính khả thi về kỹ thuật, tài chính và chi phí khôi phục, đồng thời chưa có cam kết về kết quả cuối cùng.
Tài chính TISCO chịu sức ép
Những vướng mắc tại TISCO 2 càng đáng lo ngại khi đặt trong bức tranh tài chính của doanh nghiệp. Theo báo cáo tài chính năm 2025, TISCO đạt doanh thu 11.991 tỷ đồng, tăng 13,1% so với năm trước. Tuy nhiên, lợi nhuận sau thuế chỉ đạt 1,1 tỷ đồng, sau khoản lỗ 1,8 tỷ đồng năm 2024. Doanh thu gần 12.000 tỷ đồng nhưng lợi nhuận chỉ hơn 1 tỷ đồng cho thấy hiệu quả sinh lời của TISCO rất thấp, hạn chế khả năng tích lũy nguồn lực tài chính. Trong 6 tháng đầu năm 2026, biên lợi nhuận của TISCO tiếp tục ở mức gần 0.
Tại ngày 31/12/2025, nợ phải trả ngắn hạn của TISCO vượt tài sản ngắn hạn khoảng 3.478 tỷ đồng. Kiểm toán lưu ý rằng, tình trạng này cùng các khoản nợ gốc và lãi vay liên quan đến dự án đã quá hạn tạo ra những yếu tố không chắc chắn trọng yếu, có thể dẫn đến nghi ngờ đáng kể về khả năng hoạt động liên tục của doanh nghiệp.
Đơn vị kiểm toán cũng đưa ra ý kiến ngoại trừ do chưa thể đánh giá đầy đủ ảnh hưởng của các giao dịch, sự kiện liên quan đến TISCO 2 đối với nhiều khoản mục trên báo cáo tài chính, bao gồm chi phí xây dựng cơ bản dở dang, các khoản trả trước, công nợ và lãi vay được vốn hóa.
Ngoài ra, TISCO còn đối mặt với rủi ro phát sinh nghĩa vụ tài chính liên quan đến Quyết định số 1165/QĐ-XPHC ngày 20/6/2025, với tổng số phí bảo vệ môi trường và tiền phạt hơn 225 tỷ đồng.
Tái cơ cấu, nâng hiệu quả sử dụng vốn
VNSTEEL muốn thoái vốn khỏi TISCO không chỉ vì những khó khăn riêng của doanh nghiệp này, mà còn nhằm tái cơ cấu danh mục đầu tư, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước.
Tại Đại hội đồng cổ đông thường niên năm 2026, VNSTEEL xác định ba trọng tâm: duy trì ổn định hệ thống và bảo toàn vốn nhà nước; xử lý các tồn tại mang tính lịch sử tại TISCO 2 và Công ty TNHH Khoáng sản và Luyện kim Việt Trung; đồng thời tái cơ cấu, củng cố nền tảng phát triển dài hạn.
Năm 2025, VNSTEEL ghi nhận doanh thu hợp nhất 45.130 tỷ đồng và lợi nhuận trước thuế hợp nhất 660 tỷ đồng. Trong giai đoạn 2026-2030, doanh nghiệp định hướng lấy hiệu quả sử dụng vốn làm trọng tâm, tập trung vào chuỗi giá trị thép cốt lõi và phấn đấu đạt tổng sản lượng thép thành phẩm khoảng 20 triệu tấn trong cả giai đoạn.
Trong bối cảnh đó, tiếp tục duy trì một khoản đầu tư vướng nhiều tồn tại lịch sử sẽ tạo thêm sức ép lên công tác quản trị vốn. Nếu được triển khai hiệu quả, thoái vốn có thể giúp VNSTEEL giảm mức độ gắn kết với những rủi ro riêng của TISCO, đồng thời tập trung nguồn lực cho các đơn vị và lĩnh vực có triển vọng tốt hơn.
Theo báo cáo tài chính của VNSTEEL, tại ngày 30/6/2026, khoản đầu tư vào TISCO có giá trị 1.213,7 tỷ đồng, với dự phòng giảm giá 196,5 tỷ đồng. Sau khi trừ khoản dự phòng, giá trị ghi sổ còn lại của khoản đầu tư là khoảng 1.017,2 tỷ đồng.
Để chuẩn bị cho quá trình chuyển nhượng vốn, VNSTEEL yêu cầu hoàn tất các công việc liên quan đến chấm dứt, thanh lý hợp đồng EPC số 01 với MCC; đôn đốc đối tác hoàn trả số tiền còn lại theo thỏa thuận ngày 27/7/2026; quyết toán, thanh lý 13 hợp đồng thầu phụ; đồng thời kiểm kê, xác nhận khối lượng, hồ sơ, tài sản, vật tư, thiết bị và các nghĩa vụ liên quan.
Đây cũng là những bước cần thiết để VNSTEEL xác định giá trị phần vốn chuyển nhượng, giá khởi điểm và khả năng thu hút nhà đầu tư. Sau hơn một thập kỷ đình trệ, TISCO 2 không chỉ là vấn đề riêng của TISCO mà còn là phép thử đối với năng lực xử lý các dự án chậm tiến độ, kém hiệu quả và lãng phí nguồn lực vốn nhà nước.
