Đây là vụ rót tiền lớn nhất trong lịch sử nước Mỹ để Chính phủ đoạt quyền kiểm soát doanh nghiệp.
Nhưng với nhiều người, đây không phải là điều bất ngờ. Cuối tuần qua, giá trị tài sản ròng của Freddie đã xuống đến số 0 và của Fannie cũng xuống gần đến như vậy.
Suốt ba tuần qua, Chủ tịch của Freddie Mac đã đi gõ gần hết các cửa ở thị trường
Được mất về chính trị
Tổng thống Mỹ cho biết quyết định này là cần thiết, vì cuộc khủng hoảng của hai tổ chức này, với số nợ lên đến 1,5 ngàn tỷ USD, là “một rủi ro không thể chấp nhận được đối với toàn bộ hệ thống tài chính và nền kinh tế Mỹ."
Hai ứng cử viên Tổng thống Mỹ cũng lập tức lên tiếng. Theo cố vấn kinh tế của ứng cử viên đảng Cộng hòa, ông John McCain nhìn nhận vụ đoạt quyền là một hành động “đáng tiếc nhưng cần thiết phải làm”. Ông cũng ám chỉ chính quyền của Tổng thống Bush phải chịu trách nhiệm.
Ngay trong ngày, ứng cử viên đảng Dân chủ Barack Obama phát biểu là nếu không làm như vậy, tình hình sẽ còn tồi tệ hơn nữa. “Hai tổ chức này quá lớn và gắn quá chặt với thị trường nhà đất, nên cần có hành động để bảo đảm tránh sự sụp đổ”.
Với Bộ trưởng Tài chính Mỹ, đây là một công nhận về thất bại. Mới hồi tháng 3 năm nay, ông vẫn nhìn hai ngân hàng này như nguồn giải cứu chứ không phải là tai họa cho thị trường. Cũng mới tháng 7 vừa qua, ông vẫn tuyên bố Chính phủ sẽ hỗ trợ để hai ngân hàng này trụ lại được trong cơn khủng hoảng.
Nhìn chung, các nhà làm chính sách thêm một lần mất mặt. Chuyên gia Josh Rosner của tổ chức nghiên cứu Graham Fisher nói “Chúng ta vừa phải quốc hữu hóa hai tổ chức tài chính lớn nhất thế giới, chỉ vì sự bất động của các nhà làm chính sách”. Ông chỉ ra, “Từ năm 2003, khi có những dấu hỏi về báo cáo kế toán của hai tổ chức này, các nhà làm chính sách đã không làm gì cả.”
Giá cổ phiếu của Freddie và Fannie trong 12 tháng qua. Phần xuống dưới 1 USD (khoanh đỏ) là giá ngay sau khi công bố quyết định của Chính phủ (ảnh: MarketWatch)
Người mất trắng
Chính phủ Mỹ đã tỏ rõ thái độ trong việc bảo vệ tiền của người đóng thuế (cách người Mỹ thường nói về tiền ngân sách). Cùng với việc rót tiền vào, Chính phủ giành quyền mua lại đến 80% cổ phần của hai tổ chức này với giá dưới 1 USD/cổ phần. Nhìn lại cách đây một năm, cổ phần của hai ngân hàng này có giá trên 60 USD/cổ phần.
Như vậy, cổ đông chính là những người mất nhiều nhất, thậm chí có thể là mất hết.
Phản ứng tức khắc của thị trường Mỹ ngay khi mở cửa vào sáng thứ Hai là hai cổ phiếu cùng giảm gần 90%. Cụ thể, cổ phiếu Fannie Mae còn 0,73 USD so với 7,04 USD ở phiên trước. Cổ phiếu Freddie Mac còn 0,88 USD so với 5,1 USD ở phiên trước.
Chính phủ cũng đã tuyên bố ngưng tất cả các kế hoạch trả cổ tức.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ cho biết “Kỷ luật của thị trường thể hiện rõ nhất khi các cổ đông bỏ tiền đầu tư, cùng với lợi nhuận thì họ cũng phải gánh chịu rủi ro.”
Kẻ được cứu
Theo các nhận định, được lợi trong vụ này sẽ là người tiêu dùng Mỹ. Hai tổ chức này nắm đến một nửa thị trường cho vay thế chấp bất động sản ở Mỹ. Vì vậy, cứu hai tổ chức này khỏi phá sản sẽ giúp người cần mua nhà tiếp tục có được nguồn tài chính, đồng thời giá bất động sản hy vọng sẽ ổn định lại.
Được giải cứu nhiều hơn là những người đã gửi tiền vào hai tổ chức này cũng như đầu tư vào bất động sản Mỹ, trong đó có rất nhiều ngân hàng và quỹ đầu tư khắp thế giới. Chỉ vài ngày trước đây, họ tưởng như không còn hy vọng thu lại số tiền đã đầu tư.
Quyết định ngày Chủ nhật như một cái phao bất ngờ ném cho những kẻ đang tuyệt vọng. Sáng ngày thứ Hai 8/9/2008, khi thị trường châu Âu chưa mở cửa, thị trường chứng khoán châu Á đã có mức tăng vọt hiếm thấy. Chỉ trong buổi sáng, chỉ số Nikkei của Nhật tăng 3,4%, Kospi của Hàn Quốc lên 5,4%, Hang Seng của Hồng Kông lên 3,9%, chỉ số ở Đài Loan lên 5,6%, ở Ấn Độ lên 3,9%...
Chứng khoán của các ngân hàng còn lên mạnh hơn. Ở Úc, Bank of Australia lên 5,9%, National Australia Bank 7,8%. Ở Nhật, cổ phiếu của hai tập đoàn tài chính Mizuho và Mitsubishi UFJ mỗi nơi lên 12%, cổ phiếu của tập đoàn tài chính Sumitomo Mitsui lên đến 17%... tất cả chỉ trong một buổi sáng!
Còn ai chưa biết sẽ được hay mất?
Số phận không rõ nhất lại là khoản đáng được quan tâm nhất: tiền thuế của người dân. Họ đang theo dõi hàng trăm tỷ USD ngân sách được Chính phủ đổ vào hai hố đen khổng lồ.
Mặc dù nhiều chi tiết của kế hoạch chưa được tiết lộ, ít nhất người ta đã biết số tiền trên sẽ được quy thành cổ phiếu với mức ưu tiên cao hơn so với các cổ đông hiện tại, nhưng ưu tiên thấp hơn các chủ nợ.
Tất cả còn tùy thuộc vào thị trường trong giai đoạn một năm hay vài năm tới, nhưng một số ước tính cho biết ngân sách có thể thiệt hại hàng chục tỷ USD. Nếu tình thế tốt, thiệt hại sẽ thấp hơn. Trong tình thế xấu, thiệt hại ngân sách có thể lên hàng trăm tỷ USD.
Còn những nhà lãnh đạo của ngân hàng? Họ bị sa thải. Nhưng trong những năm qua, hai vị Tổng giám đốc của Fannie và Freddie đã lần lượt nhận được 12,4 triệu và 17,1 triệu USD tiền lương, thưởng, và chênh lệnh giá của quyền mua cổ phiếu.
Theo hợp đồng làm việc, khi họ phải ra đi trước hạn mà "không có lỗi", hai người sẽ nhận được lần lượt 9,3 triệu và 14,1 triệu USD. Tuy nhiên, vẫn chưa rõ họ có yên ổn nhận được số tiền đó không.
