Những ngày cuối năm, khi phố xá bắt đầu đông hơn bởi những chuyến mua sắm vội vàng và lịch tất niên dày đặc, câu chuyện đổi tiền mới để mừng tuổi lại âm thầm khởi động. Đó là một “chiến dịch” quen thuộc, lặp lại đều đặn mỗi mùa Tết với đủ cung bậc cảm xúc: Háo hức có, sốt ruột có, bất lực có và thậm chí tan nát cũng có... Trong bối cảnh thanh toán không dùng tiền mặt đang phát triển mạnh mẽ, thói quen mừng tuổi bằng tiền mới - một nét văn hóa lâu đời của người Việt - đang đứng trước những thay đổi đáng suy ngẫm.
“Công cuộc” đổi tiền mới
Nếu phải kể tên một việc khiến nhiều người nhận ra “Tết đã thật sự đến gần” thì ngoài dọn nhà, sắm sửa, gói ghém công việc cuối năm, đổi tiền mới chắc chắn nằm trong danh sách này. Thường thì từ ngay đầu tháng Chạp, câu hỏi quen thuộc lại xuất hiện trong các cuộc trò chuyện: “Năm nay đổi tiền mới chưa?”.
Nghe qua tưởng đơn giản, nhưng với không ít người, đó là cả một hành trình. Người có “người thân” làm ngân hàng thì cẩn thận dặn dò, thậm chí chuyển tiền từ đầu tháng “cho yên tâm”. Khách hàng siêu VIP thì chờ ngân hàng thông báo rồi cắt tiền trong tài khoản, còn khách hàng VIP cũng “đợi” ngân hàng báo nhưng đến sát Tết mới cuống cuồng xoay xở. Cũng có người năm nào cũng bước vào một “cuộc săn” đúng nghĩa: Nhắn tin hỏi bạn bè, lướt mạng xã hội, dò hỏi những mối quen từng đổi tiền nhiều năm trước…
Chị Thanh Lan ở Ba Đình cho biết: “Vẫn nhớ cảm giác tất bật những ngày cuối năm, nhưng giờ nghỉ trưa tranh thủ ghé ngân hàng, ‘đi nhẹ, nói khẽ, cười duyên’ như thể sợ… nói to sẽ lộ ‘kế hoạch’; hay lướt điện thoại vào buổi tối, nhắn vài dòng ngắn gọn cho người quen cũ: ‘Năm nay còn đổi tiền không?’”.
Những năm trước, dịch vụ đổi tiền mới, tiền lẻ diễn ra khá rầm rộ. Trên mạng xã hội, các bài đăng mời chào đổi tiền xuất hiện dày đặc. Ngoài đời thực, từ các cửa hàng vàng, ngoại tệ nhỏ đến những khu vực quen thuộc quanh các chùa chiền, việc đổi tiền gần như công khai. Người cần tiền mới, người có tiền mới - cung gặp cầu, tạo nên một “thị trường” không chính thức nhưng tồn tại bền bỉ qua nhiều năm.
Vài năm trở lại đây, bức tranh ấy đã khác. Các lời mời đổi tiền không còn rầm rộ, công khai như trước. Những điểm đổi tiền cũng trở nên kín kẽ hơn. Tuy nhiên, nhu cầu thì chưa bao giờ biến mất. Mừng tuổi bằng tiền mới vẫn là thói quen cố hữu của nhiều gia đình Việt gắn với quan niệm “đầu năm hanh thông”, gửi gắm may mắn, thuận lợi cho cả năm.
Chính vì vậy, thị trường tiền mới năm nay tạo ra một cảm giác khá “lạ”. Giữa tháng Chạp - thời điểm mọi năm đã rất rộn ràng - thì năm nay, nhiều ngân hàng lại khá im ắng. Trong vai “người nhà”, “khách hàng thân thiết”, thậm chí “khách VIP”, hỏi thăm khoảng chục ngân hàng khác nhau, câu trả lời nhận được vẫn xoay quanh vài chữ quen thuộc: “Chưa thấy kế hoạch”, “chưa có thông tin cụ thể”.
Tết, suy cho cùng, vẫn là thời điểm của sự sum vầy và những điều tốt lành. Phong tục mừng tuổi sẽ không biến mất, nhưng hình thức có thể thay đổi, giống như cách xã hội đã “chuyển dịch” trong nhiều năm qua. Giữ lại tinh thần, điều chỉnh cách làm - có lẽ là con đường dung hòa nhất giữa truyền thống và hiện đại.
Sự im ắng ấy càng khiến nhiều người sốt ruột khi trên mạng xã hội, các lời mời đổi tiền mới vẫn âm thầm xuất hiện. Không phô trương, không công khai, nhưng đủ để những người đang “khát” tiền mới phải để mắt. Cảm giác vừa chờ đợi, vừa dò dẫm khiến “công cuộc” đổi tiền năm nay mang màu sắc nửa tò mò, nửa hồi hộp - khác hẳn không khí rộn ràng của những năm trước.
Ngược với sự vui vẻ, rộn ràng của người đổi được tiền mới đúng như ý là những người ở giữa - đi đổi hộ. Đổi hộ không chỉ mất thời gian, công sức, mà thậm chí cả tiền. Chị Hương Dịu cho biết, đặc thù công việc khiến chị có quan hệ với nhiều ngân hàng nên năm nào cũng “được” từ người nhà, người thân, người quen, đồng nghiệp thậm chí bố mẹ bạn bè nhắn tin nhờ đổi tiền. “Một chiến dịch” mà chị Hương Dịu cho biết vô cùng “đau khổ” và căng thẳng, năm nào cũng tự nhủ nốt năm nay mà chưa năm nào dứt điểm được.
“Tuy nhiên, tôi đã ‘đoạn tuyệt’ với công cuộc đổi tiền mới bởi năm ngoái, sau khi chuyển trả tiền cho mọi người thì phát hiện ra mình bị mất mấy chục triệu. Mình đã chuyển dư tiền mới cho một vài người nhưng không biết là ai và cũng không tiện để hỏi từng người nên âm thầm ‘chịu đựng’. Vì vậy, năm nay, tôi chọn cách đứng ngoài ‘chiến dịch’ đổi tiền để giữ cho mình… sự bình yên đầu năm”, chị Hương Dịu nói.
Phong tục còn, cách mừng thay đổi
Mừng tuổi là một phong tục đẹp, đã ăn sâu vào đời sống văn hóa người Việt. Đó không đơn thuần là chuyện tiền bạc, mà là lời chúc đầu năm, là sự trao gửi may mắn, là niềm vui ánh lên trong mắt trẻ nhỏ khi nhận bao lì xì đỏ thắm. Với nhiều người, cảm giác cầm trên tay tờ tiền mới, thẳng nếp, còn thơm mùi giấy, chính là một phần ký ức Tết khó thay thế.
Tuy nhiên, xã hội không đứng yên. Công nghệ phát triển, thói quen tiêu dùng và thanh toán cũng thay đổi nhanh chóng. Việt Nam những năm gần đây chứng kiến bước tiến rõ nét của thanh toán không dùng tiền mặt. Từ chuyển khoản ngân hàng, ví điện tử đến mã QR, việc “trao tiền” ngày càng trở nên nhanh gọn, thuận tiện - đặc biệt với giới trẻ và cư dân đô thị.
Thực tế, mừng tuổi bằng chuyển khoản không còn xa lạ bởi nhiều gia đình đã bắt đầu “lai ghép” giữa cũ và mới. Nhiều gia đình đã bắt đầu lì xì cho con cháu bằng cách chuyển tiền trực tiếp vào tài khoản, kèm theo lời chúc qua tin nhắn. Có người vẫn giữ phong bao lì xì đỏ, nhưng bên trong là một tờ giấy nhỏ ghi dòng chữ: “Tiền mừng tuổi đã chuyển khoản” - vừa vui, vừa hợp thời.
Cách mừng tuổi này, thoạt nhìn có vẻ “thiếu không khí”, nhưng lại phù hợp với nhịp sống hiện đại, giúp giảm áp lực đổi tiền mới, hạn chế những dịch vụ đổi tiền “lách luật”, đồng thời phản ánh một thực tế: Giá trị của mừng tuổi không nằm ở hình thức trao tiền, mà ở thông điệp chúc phúc đầu năm. Đáng chú ý, không ít gia đình lại coi mừng tuổi là dịp để dạy con cháu trong nhà cách quản lý tiền, thay vì chỉ nhận và cất đi như trước.
Dĩ nhiên, không phải ai cũng sẵn sàng từ bỏ tiền mặt. Với nhiều người lớn tuổi, tiền mới vẫn mang ý nghĩa tinh thần rất riêng. Nhưng thay vì coi đó là lựa chọn duy nhất, việc mở rộng cách mừng tuổi có thể giúp phong tục này thích nghi tốt hơn với bối cảnh mới, vừa giữ được nét truyền thống, vừa giảm những áp lực không cần thiết mỗi dịp Tết đến.
Nhìn rộng hơn, câu chuyện đổi tiền mới mỗi dịp Tết cho thấy một nghịch lý thú vị: Nhịp sống tài chính và công nghệ thay đổi rất nhanh, trong khi thói quen văn hóa lại dịch chuyển chậm hơn nhiều. Khi hệ thống ngân hàng ngày càng hiện đại, thanh toán điện tử phủ rộng từ thành thị đến nông thôn, người dân vẫn “bươn chải” tìm tiền mới mỗi dịp cuối năm để giữ cảm giác “đầu năm phải mới”. Chính yếu tố tinh thần ấy khiến cho không ít người khi đổi tiền dù mất chi phí, công sức, nhưng vẫn sẵn lòng để có được xấp tiền mới đúng ý.
Quay trở lại sự im ắng của ngân hàng trong câu chuyện đổi tiền mới năm nay có thể xem là một tín hiệu: Khuyến khích thanh toán không dùng tiền mặt, tiết giảm chi phí in ấn, lưu thông tiền mặt. Không ồn ào, không phát đi thông điệp rõ ràng, nhưng đủ để thị trường tự điều chỉnh. Khi việc đổi tiền không còn dễ dàng như trước, người dân buộc phải suy nghĩ thêm về lựa chọn của mình. Và đôi khi, chính sự “khó hơn một chút” lại mở ra những cách làm mới.
Tết, suy cho cùng, vẫn là thời điểm của sự sum vầy và những điều tốt lành. Phong tục mừng tuổi sẽ không biến mất, nhưng hình thức có thể thay đổi, giống như cách xã hội đã “chuyển dịch” trong nhiều năm qua. Giữ lại tinh thần, điều chỉnh cách làm - có lẽ là con đường dung hòa nhất giữa truyền thống và hiện đại.
