Cuộc chia tay với mô hình tăng trưởng cũ
Theo Báo cáo Tài chính tiêu dùng Việt Nam 2025 với chủ đề "Bứt phá trong giai đoạn tái định hình" của FiinGroup vừa công bố, trong hơn một thập niên phát triển, tài chính tiêu dùng Việt Nam tăng trưởng chủ yếu dựa trên một công thức khá đơn giản: mở rộng nhanh quy mô cho vay tín chấp, đặc biệt là các khoản vay tiền mặt phục vụ nhu cầu chi tiêu cá nhân. Mô hình này từng tạo ra tốc độ tăng trưởng thuộc hàng cao nhất khu vực. Các công ty tài chính tận dụng khoảng trống mà hệ thống ngân hàng truyền thống chưa thể phủ tới để tiếp cận nhóm khách hàng có thu nhập trung bình và thấp, những người thường không đủ điều kiện vay vốn tại ngân hàng.
Nhưng mặt trái của tăng trưởng nóng cũng dần bộc lộ. Sau đại dịch Covid-19, áp lực nợ xấu gia tăng, khả năng trả nợ của người vay suy giảm, trong khi chi phí vốn và chi phí dự phòng rủi ro đều tăng mạnh. Nhiều công ty tài chính buộc phải tái cấu trúc hoạt động, thu hẹp tăng trưởng và dành nguồn lực lớn cho xử lý nợ.
Theo đánh giá của FiinGroup, năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng khi ngành tài chính tiêu dùng bắt đầu chuyển sang trạng thái phát triển ổn định hơn. Nếu như trước đây tăng trưởng dư nợ là chỉ tiêu được ưu tiên hàng đầu thì hiện nay chất lượng tài sản mới là yếu tố được đặt ở vị trí trung tâm.
 |
Sự thay đổi này có thể quan sát rõ ở hầu hết doanh nghiệp dẫn đầu thị trường. FE Credit sau quá trình tái cơ cấu quy mô lớn đã lựa chọn chiến lược tăng trưởng thận trọng, tập trung vào các nhóm khách hàng có hồ sơ tín dụng tốt hơn và nguồn thu nhập ổn định hơn. Mcredit cũng giảm tốc độ mở rộng để ưu tiên cải thiện chất lượng danh mục cho vay. Nhiều doanh nghiệp đồng loạt siết chặt tiêu chuẩn cấp tín dụng đối với khách hàng mới.
Một trong những biểu hiện rõ nhất của xu hướng này là sự suy giảm của cho vay tiền mặt. Trong nhiều năm, đây được xem là sản phẩm mang lại lợi nhuận cao nhất cho các công ty tài chính nhờ biên lãi lớn. Tuy nhiên, đi kèm với đó là mức độ rủi ro cao nhất. Khi yêu cầu về quản trị rủi ro ngày càng khắt khe, các doanh nghiệp không còn sẵn sàng đánh đổi chất lượng tài sản để lấy tăng trưởng.
Sự thay đổi về tư duy phát triển đang kéo theo sự thay đổi về cơ cấu sản phẩm, cơ cấu khách hàng và thậm chí cả mô hình kinh doanh của toàn ngành.
Xe điện mở đường cho tín dụng xanh
Nếu phải lựa chọn một xu hướng nổi bật nhất của thị trường tài chính tiêu dùng hiện nay, đó có lẽ là sự dịch chuyển từ các khoản vay tín chấp sang các khoản vay gắn với tài sản cụ thể. Trong số đó, theo Báo cáo, xe điện đang nổi lên như một phân khúc được kỳ vọng nhiều nhất.
Sự phát triển nhanh chóng của thị trường xe điện tại Việt Nam đang mở ra cơ hội mới cho các công ty tài chính. Không chỉ là một sản phẩm tiêu dùng, xe điện còn mang lại cho bên cho vay thứ mà các khoản vay tiền mặt không có được: tài sản bảo đảm.
Điều này tạo ra sự thay đổi đáng kể trong tương quan giữa lợi nhuận và rủi ro. Dù biên lãi của các khoản vay mua xe thường thấp hơn cho vay tiền mặt, nhưng mức độ an toàn của danh mục lại cao hơn đáng kể. Giá trị còn lại của tài sản hình thành từ vốn vay giúp doanh nghiệp có thêm một lớp bảo vệ trong trường hợp khách hàng mất khả năng thanh toán.
Đó là lý do nhiều công ty tài chính sẵn sàng chấp nhận lợi suất thấp hơn để đổi lấy chất lượng tài sản tốt hơn. FE Credit đã triển khai các chương trình tài trợ mua xe điện với lãi suất ưu đãi thông qua hợp tác cùng VinFast. Home Credit cũng đang đẩy mạnh hiện diện tại các showroom xe điện và trở thành một trong những đơn vị tài trợ mua xe lớn nhất trong hệ sinh thái này. Mcredit hay Công ty Tài chính TNHH MTV Mirae Asset (Việt Nam - MAFC) cũng đưa tài trợ phương tiện điện vào nhóm ưu tiên chiến lược.
Đằng sau cuộc đua này không chỉ là cơ hội kinh doanh đơn thuần mà phản ánh quá trình thích ứng của ngành tài chính tiêu dùng với các xu hướng lớn của nền kinh tế, từ chuyển đổi xanh đến tiêu dùng bền vững. Trong bối cảnh Chính phủ thúc đẩy mục tiêu giảm phát thải và phát triển giao thông xanh, tín dụng xanh nhiều khả năng sẽ không còn là một phân khúc ngách mà trở thành một trong những trụ cột tăng trưởng mới của ngành.
Xu hướng tương tự cũng đang diễn ra ở các khoản vay mua hàng điện tử, đồ gia dụng và các sản phẩm tiêu dùng bền. Người tiêu dùng ngày càng có xu hướng nâng cấp thiết bị nhanh hơn khi vòng đời công nghệ liên tục rút ngắn. Điều đó tạo ra nhu cầu tài trợ tiêu dùng ổn định, đồng thời giúp các công ty tài chính mở rộng danh mục sang những lĩnh vực có mức độ rủi ro thấp hơn so với cho vay tiền mặt truyền thống.
Dữ liệu mở ra những “đại dương xanh” mới
Nếu tín dụng xanh là câu chuyện của sản phẩm, FiinGroup cho biết, hộ kinh doanh siêu nhỏ và Gen Z lại là câu chuyện của khách hàng. Trong nhiều năm, hàng triệu hộ kinh doanh cá thể gần như đứng ngoài hệ thống tín dụng chính thức. Họ thiếu tài sản thế chấp, thiếu báo cáo tài chính chuẩn hóa và rất khó đáp ứng các yêu cầu thẩm định truyền thống.
Tuy nhiên, quá trình số hóa nền kinh tế đang làm thay đổi hoàn toàn bức tranh đó. Sự phổ biến của hóa đơn điện tử, phần mềm quản lý bán hàng và các nền tảng vận hành doanh nghiệp nhỏ đang tạo ra lượng dữ liệu khổng lồ về doanh thu, dòng tiền và hoạt động kinh doanh của các hộ cá thể. Lần đầu tiên, các tổ chức tài chính có thể đánh giá sức khỏe tài chính của khách hàng mà không cần dựa hoàn toàn vào tài sản bảo đảm.
Thông qua dữ liệu bán hàng theo thời gian thực, doanh nghiệp cho vay có thể theo dõi biến động doanh thu, nhận diện sớm dấu hiệu suy giảm dòng tiền và chủ động triển khai các biện pháp quản trị rủi ro. Điều mà trước đây phải chờ đến khi khoản vay chuyển nhóm nợ mới có thể phát hiện thì nay có thể được nhận biết gần như ngay lập tức. Chính dữ liệu đang giúp hàng triệu hộ kinh doanh nhỏ trở thành một thị trường khả thi đối với ngành tài chính tiêu dùng.
Song song với đó, một “đại dương xanh” khác cũng đang hình thành từ sự thay đổi của thế hệ người tiêu dùng mới. Gen Z không tiếp cận tín dụng theo cách mà các thế hệ trước từng làm. Họ ít quan tâm đến các khoản vay truyền thống, nhưng lại sẵn sàng sử dụng các công cụ thanh toán linh hoạt được tích hợp trong hệ sinh thái số.
Điều này buộc các công ty tài chính phải thay đổi cách thiết kế sản phẩm. Thay vì bán một khoản vay, họ phải cung cấp một trải nghiệm chi tiêu. Các mô hình “mua trước, trả sau”, thẻ tín dụng ảo, hạn mức tín dụng nhỏ tích hợp trên ứng dụng số hay các giải pháp thanh toán qua QR đang ngày càng phổ biến. Trọng tâm không còn nằm ở việc khách hàng vay bao nhiêu tiền mà ở việc tín dụng được nhúng như thế nào vào các hoạt động tiêu dùng hàng ngày.
Theo FiinGroup, dữ liệu thời gian thực đang trở thành công cụ quan trọng trong đánh giá tín dụng, đặc biệt ở phân khúc hộ kinh doanh siêu nhỏ. Đồng thời, các công ty tài chính cũng đang đẩy mạnh các sản phẩm thanh toán số và tín dụng linh hoạt nhằm phù hợp hơn với hành vi tiêu dùng của thế hệ Gen Z.
Nhìn từ những chuyển động hiện nay, ngành tài chính tiêu dùng Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển hoàn toàn khác so với thập niên trước. Tăng trưởng trong tương lai có thể sẽ không còn đến từ việc mở rộng dư nợ bằng mọi giá, mà đến từ khả năng khai thác dữ liệu, kiểm soát rủi ro và xây dựng những hệ sinh thái tài chính gắn chặt với nhu cầu thực của khách hàng.
Trong bức tranh mới đó, tín dụng xanh, hộ kinh doanh siêu nhỏ và Gen Z không chỉ là những phân khúc tiềm năng, mà có thể sẽ trở thành những động lực quyết định cục diện cạnh tranh của ngành tài chính tiêu dùng trong nhiều năm tới.
