Dẫn dắt phải có thực lực
Ông Lê Quang Vũ, Ủy viên Hội đồng thành viên Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC) cho rằng, để DNNN thực sự giữ vai trò tiên phong, dẫn dắt, điều quan trọng không chỉ là xác định chức năng, nhiệm vụ, mà là bảo đảm năng lực tài chính và khả năng triển khai các dự án quy mô lớn, phức tạp. Nếu thiếu nền tảng nguồn lực tương xứng, vai trò dẫn dắt rất khó chuyển hóa thành kết quả cụ thể.
Thực tiễn tại VEC phản ánh khá rõ những điểm nghẽn mang tính hệ thống. Được thành lập từ năm 2004 và là đơn vị chủ lực trong phát triển hạ tầng cao tốc quốc gia, nhưng trong thời gian dài, doanh nghiệp rơi vào tình trạng hạn chế về cả thể chế và nguồn lực tài chính. Giai đoạn 2021-2022, vốn điều lệ của VEC chưa đến 1.000 tỷ đồng, trong khi tổng tài sản đạt khoảng 108.000 tỷ đồng. Sự mất cân đối này khiến doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn trong huy động vốn, đồng thời làm suy giảm khả năng tham gia các dự án hạ tầng trọng điểm.
Hệ quả là VEC từng bỏ lỡ cơ hội tham gia một số dự án cao tốc Bắc - Nam, cho thấy khi nguồn lực không tương xứng với nhiệm vụ được giao, vai trò mở đường của DNNN khó có thể phát huy. Chỉ khi Quốc hội thông qua chủ trương tăng vốn điều lệ, tạo bước ngoặt về năng lực tài chính, doanh nghiệp mới có điều kiện phục hồi khả năng triển khai dự án.
Khi được trao đủ nguồn lực, DNNN hoàn toàn có thể đảm nhận khối lượng công việc lớn và có tính lan tỏa cao đối với nền kinh tế.
Sau khi hoàn tất thủ tục tăng vốn, vốn điều lệ của VEC tăng lên gần 40.000 tỷ đồng, giúp cải thiện rõ rệt năng lực huy động nguồn lực và tổ chức thực hiện các dự án lớn. Ngay trong đầu năm 2025, VEC đã đồng loạt triển khai các dự án mở rộng cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây, mở rộng cao tốc Nội Bài - Lào Cai (đoạn Yên Bái - Lào Cai), đồng thời tham gia đầu tư theo phương thức PPP tại một số dự án hạ tầng mới. Doanh nghiệp cũng dự kiến tiếp tục triển khai thêm nhiều dự án trong năm 2026.
Thực tiễn này cho thấy, khi được trao đủ nguồn lực, DNNN hoàn toàn có thể đảm nhận khối lượng công việc lớn và có tính lan tỏa cao đối với nền kinh tế. Đặc biệt, trong lĩnh vực hạ tầng giao thông, các dự án cao tốc không chỉ tạo hiệu quả đầu tư trực tiếp mà còn thúc đẩy liên kết vùng, mở rộng không gian phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Tuy nhiên, lãnh đạo VEC cũng cho rằng, áp lực triển khai các dự án hạ tầng ngày càng lớn khi yêu cầu về tiến độ, chất lượng và chi phí ngày càng khắt khe. Điều này đòi hỏi cơ chế phân cấp, phân quyền rõ ràng hơn, tăng tính chủ động về nguồn vốn và công tác chuẩn bị đầu tư, đồng thời ứng dụng các công cụ quản trị hiện đại trong điều hành dự án.
Từ góc nhìn chính sách, vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước không đồng nghĩa với việc duy trì sự hiện diện trên mọi lĩnh vực, mà cần tập trung vào những ngành, lĩnh vực then chốt, nơi Nhà nước có thể đóng vai trò kiến tạo và dẫn dắt thị trường. Song song với đó, DNNN cần được bảo đảm quyền tự chủ trong cơ chế thị trường, đi kèm với yêu cầu minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng.
 |
| Các khách mời thảo luận tại Toạ đàm |
Nút thắt ở quản trị và thể chế
Nếu nguồn lực tài chính là điều kiện cần để DNNN đảm nhận vai trò dẫn dắt, thì chất lượng quản trị và khuôn khổ thể chế lại là yếu tố quyết định hiệu quả hoạt động trong dài hạn.
Ông Nguyễn Tài Anh, Phó tổng giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho biết, trong bối cảnh yêu cầu về hiệu quả hoạt động và kỷ luật thị trường ngày càng cao, DNNN buộc phải nâng cao năng lực quản trị, siết chặt trách nhiệm giải trình và đề cao vai trò của người đứng đầu. Theo định hướng đến năm 2030 phấn đấu có từ 1-3 DNNN thuộc nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới, EVN đang xây dựng các đề án tổng thể nhằm phát triển thành tập đoàn kinh tế mạnh, giữ vai trò nòng cốt trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Để đạt mục tiêu này, EVN xác định hoàn thiện thể chế quản lý, điều hành là khâu đột phá. Tập đoàn đang đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực, gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả thực hiện nhiệm vụ. Song song với đó là việc xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ đồng bộ, tăng cường cơ chế kiểm tra, giám sát và nâng cao trách nhiệm giải trình của từng cấp quản lý.
Vai trò dẫn dắt của kinh tế nhà nước không chỉ phụ thuộc vào định hướng chính sách, mà còn gắn chặt với năng lực tài chính, chất lượng quản trị và mức độ hoàn thiện của thể chế.
Một trụ cột quan trọng khác là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. EVN đã ban hành các quy chế nhằm thu hút và giữ chân đội ngũ chuyên gia trong các lĩnh vực công nghệ mới. Theo lãnh đạo tập đoàn, ngoài yếu tố thu nhập, môi trường làm việc minh bạch, chuyên nghiệp và tạo điều kiện phát huy năng lực là yếu tố quyết định để duy trì nguồn nhân lực bền vững. Bên cạnh đó, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo được xác định là động lực chiến lược, với nhiều giải pháp số hóa mang lại hiệu quả kinh tế đáng kể.
Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Doãn Thanh Tuấn, Phó cục trưởng Cục Phát triển DNNN (Bộ Tài chính) cho rằng, một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay là cơ chế đánh giá hiệu quả DNNN chưa phản ánh đầy đủ đặc thù hoạt động. Doanh nghiệp vừa thực hiện nhiệm vụ kinh doanh, vừa đảm nhận nhiệm vụ chính trị, công ích, nhưng hệ thống đánh giá chưa tách bạch rõ hai chức năng này.
Theo ông Tuấn, cần hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu đánh giá theo hướng lượng hóa cả yếu tố tài chính và phi tài chính theo thông lệ quốc tế, đồng thời định danh rõ từng nhiệm vụ được giao, gắn với mục tiêu, thời hạn và chỉ tiêu đầu ra cụ thể. Về cơ chế tài chính, hoạt động kinh doanh phải tự chịu trách nhiệm về hiệu quả, không sử dụng lợi nhuận để bù đắp cho nhiệm vụ khác. Với các nhiệm vụ công ích hoặc chính trị, Nhà nước cần áp dụng cơ chế đặt hàng hoặc đấu thầu, đồng thời cấp đủ chi phí thực hiện.
Yêu cầu tách bạch tổ chức và hạch toán nguồn lực cũng được xem là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động. Các nhiệm vụ công ích có thể giao cho đơn vị chuyên trách hoặc công ty con; trong trường hợp chưa thể tách riêng, doanh nghiệp cần xây dựng tiêu chí phân bổ chi phí minh bạch cho từng nhiệm vụ. Cùng với đó, cơ chế đánh giá và khen thưởng cần được thiết kế phù hợp với từng bộ phận, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp công khai danh mục nhiệm vụ, nguồn kinh phí và kết quả hoạt động hằng năm.
Thực tiễn từ các doanh nghiệp như VEC hay EVN cho thấy, vai trò dẫn dắt của kinh tế nhà nước không chỉ phụ thuộc vào định hướng chính sách, mà còn gắn chặt với năng lực tài chính, chất lượng quản trị và mức độ hoàn thiện của thể chế. Khi những yếu tố này được củng cố đồng bộ, DNNN có thể phát huy vai trò tiên phong trong các ngành chiến lược, tạo động lực cho tăng trưởng và bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô trong giai đoạn phát triển mới.
