Thị trường tài chính năm 2026 đã đi qua hơn 8 tháng với hàng loạt biến động: xung đột địa chính trị leo thang rồi hạ nhiệt, đứt gãy chuỗi cung ứng và biến động giá hàng hóa toàn cầu, thay đổi chính sách thương mại, lãi suất vay duy trì ở mức cao...
 |
Bà Lê Trần Bảo Trâm , Giám đốc kinh doanh - Trung tâm Kinh doanh 01, Chứng khoán Yuanta Việt Nam |
Đặt trong bối cảnh Việt Nam bước vào kỷ nguyên vươn mình với mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân đạt từ 10%/năm trở lên giai đoạn 2026-2030, các định hướng chiến lược quốc gia (như Nghị quyết 79-NQ/TW, Nghị quyết 68-NQ/TW), Đề án cải cách tổng thể thị trường tài chính (Quyết định 1413/QĐ-TTg) và Luật Chứng khoán sửa đổi đang từng bước hoàn thiện khung pháp lý. Điều này đưa thị trường tiến gần hơn với các chuẩn mực quốc tế, đồng thời đặt nhà đầu tư trước một bài toán mới: làm thế nào để giảm thiểu rủi ro và tối ưu hóa cơ hội?
Một khung đánh giá chất lượng doanh nghiệp toàn diện sẽ giúp nhà đầu tư có thêm góc nhìn, nâng cao khả năng phản ứng trước biến động thị trường, quản trị rủi ro và tận dụng tốt hơn các cơ hội đầu tư.
Để có thể áp dụng trong thực tế, khung đánh giá cần được lượng hóa bằng các dữ liệu công bố và kiểm chứng qua kết quả hoạt động của doanh nghiệp trong tương lai. Không có doanh nghiệp nào hoàn hảo; mục tiêu của khung là giúp nhà đầu tư nhận diện đầy đủ những khía cạnh quan trọng, từ đó hỗ trợ định giá hợp lý và phân bổ danh mục hiệu quả hơn.
Trụ cột 1: Sức khỏe tài chính và chất lượng lợi nhuận
Mục tiêu của khung đánh giá là giúp nhà đầu tư nhận diện đầy đủ những khía cạnh quan trọng để định giá hợp lý và phân bổ danh mục hiệu quả hơn.
Sức khỏe tài chính phản ánh khả năng tạo lợi nhuận, tạo dòng tiền và duy trì hoạt động của doanh nghiệp trong cả điều kiện thuận lợi lẫn bất lợi. Các tỷ số tài chính truyền thống như ROE, ROA, ROIC, biên lợi nhuận, đòn bẩy tài chính, khả năng thanh khoản và khả năng thanh toán lãi vay là nền tảng để đánh giá doanh nghiệp.
Bên cạnh khả năng sinh lời, nhà đầu tư cần đánh giá chất lượng bảng cân đối kế toán, đặc biệt là tỷ trọng tiền và các tài sản có tính thanh khoản cao, cơ cấu nợ vay và mức dự phòng tài chính. Một doanh nghiệp duy trì lượng tiền mặt hợp lý sẽ có nhiều dư địa để ứng phó với biến động, nắm bắt cơ hội đầu tư và giảm phụ thuộc vào nguồn vốn vay. Tuy nhiên, tiền mặt chỉ thực sự có ý nghĩa khi được xem xét cùng với quy mô nợ vay, nhu cầu vốn lưu động và khả năng tạo dòng tiền từ hoạt động kinh doanh.
Một doanh nghiệp có sức khỏe tài chính tốt không phải là doanh nghiệp nắm giữ nhiều tiền mặt nhất, mà là doanh nghiệp có khả năng tạo dòng tiền ổn định, duy trì bảng cân đối kế toán lành mạnh và đủ năng lực vượt qua các giai đoạn khó khăn mà không phải đánh đổi giá trị dài hạn.
Trụ cột 2: Mô hình kinh doanh và động lực tăng trưởng
Những nội dung cần xem xét gồm: quy mô thị trường, lợi thế cạnh tranh bền vững, thị phần, chu kỳ ngành và khả năng mở rộng hoạt động.
Một doanh nghiệp được đánh giá cao là doanh nghiệp có khả năng tái đầu tư lợi nhuận với tỷ suất sinh lời cao hơn chi phí sử dụng vốn. Ngược lại, nếu doanh nghiệp tăng trưởng chủ yếu nhờ vay nợ hoặc mở rộng đầu tư nhưng hiệu quả không đủ bù đắp chi phí sử dụng vốn, thì quy mô doanh thu và lợi nhuận có thể vẫn tăng, nhưng giá trị nội tại của doanh nghiệp lại suy giảm. Đây là tín hiệu cảnh báo mà nhà đầu tư cần đặc biệt lưu ý.
Để nhanh chóng nắm bắt cách thức doanh nghiệp tạo ra giá trị, phục vụ nhóm khách hàng nào và còn dư địa phát triển ra sao, nhà đầu tư có thể sử dụng Mô hình kinh doanh Canvas (Business Model Canvas). Chỉ với một trang tóm tắt, công cụ này giúp hình dung rõ khách hàng mục tiêu, giá trị cốt lõi, nguồn doanh thu, cơ cấu chi phí, nguồn lực, hoạt động chính và lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp.
Trụ cột 3: Quản trị doanh nghiệp
Đối với các thị trường có cơ cấu sở hữu tập trung như Việt Nam, bên cạnh việc xem xét các xung đột lợi ích giữa cổ đông và ban điều hành, cần đặc biệt lưu ý đến nguy cơ cổ đông kiểm soát ảnh hưởng tới quyền lợi của cổ đông thiểu số. Rủi ro này có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức như giao dịch với các bên có liên quan, phân phối lợi ích không công bằng, đầu tư chéo hoặc chuyển dịch tài sản và lợi nhuận giữa các doanh nghiệp trong cùng hệ sinh thái.
Khi đánh giá doanh nghiệp, nhà đầu tư cần tập trung vào các nội dung cốt lõi như: cơ cấu cổ đông, mức độ tập trung quyền sở hữu, thành phần Hội đồng quản trị và Ban điều hành, năng lực, uy tín và lịch sử điều hành của đội ngũ lãnh đạo. Đồng thời, cần xem xét mức độ độc lập thực chất của Hội đồng quản trị, các cơ chế giám sát nhằm bảo vệ quyền lợi cổ đông, lịch sử giao dịch với các bên có liên quan và tính minh bạch trong công bố thông tin.
Đối với những doanh nghiệp sở hữu nhiều công ty con, công ty liên kết hoặc hoạt động theo mô hình tập đoàn, việc phân tích sơ đồ tổ chức và cấu trúc sở hữu là đặc biệt quan trọng. Qua đó, nhà đầu tư có thể hiểu rõ dòng vốn, dòng lợi nhuận và mối quan hệ giữa các pháp nhân trong hệ sinh thái, từ đó nhận diện sớm những rủi ro tiềm ẩn về quản trị và xung đột lợi ích.
Trụ cột 4: Quản trị rủi ro, khả năng chống chịu và phục hồi
Quản trị rủi ro là quá trình nhận diện, đánh giá và kiểm soát những rủi ro có thể dự báo trước. Nhà đầu tư cần nghiên cứu Báo cáo thường niên để hiểu doanh nghiệp nhận diện và quản trị các rủi ro như tỷ giá, lãi suất, đa dạng hóa chuỗi cung ứng, an ninh mạng... Đồng thời, cần xem xét cách doanh nghiệp lồng ghép quản trị rủi ro vào chiến lược phát triển, mục tiêu kinh doanh và văn hóa doanh nghiệp.
Tuy nhiên, việc doanh nghiệp công bố các yếu tố rủi ro trong báo cáo thường niên không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đã quản trị rủi ro hiệu quả. Những nội dung này chủ yếu phản ánh nghĩa vụ công bố thông tin, trong khi chất lượng của hệ thống quản trị rủi ro lại phụ thuộc vào cách doanh nghiệp nhận diện, giám sát và xử lý rủi ro trong thực tế.
Bên cạnh đó, nhà đầu tư cần xem xét khả năng chống chịu của doanh nghiệp trước những sự kiện không thể dự báo như suy thoái kinh tế, biến động lãi suất, gián đoạn chuỗi cung ứng, thiên tai hoặc thay đổi chính sách. Đây là năng lực giúp doanh nghiệp chống chịu trước các cú sốc, nhanh chóng phục hồi và tiếp tục phát triển sau khủng hoảng.
Do khả năng chống chịu khó có thể đo lường trực tiếp trước khi rủi ro xảy ra, nhà đầu tư nên đánh giá thông qua các kịch bản giả định như doanh thu sụt giảm, chi phí vốn tăng, tỷ giá biến động hoặc dòng tiền bị gián đoạn để xem doanh nghiệp có đủ nguồn lực tài chính và năng lực vận hành để vượt qua hay không.
Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy khả năng chống chịu không được hình thành trong thời gian ngắn mà là kết quả của quá trình xây dựng nền tảng phát triển bền vững, quản trị minh bạch, tài chính lành mạnh và văn hóa doanh nghiệp vững chắc. Vì vậy, khả năng chống chịu không phải là một yếu tố tách biệt mà có mối liên hệ chặt chẽ với các trụ cột khác trong quá trình đánh giá chất lượng doanh nghiệp.
Trụ cột 5: Tính bền vững
Khi các các yêu cầu về phát triển bền vững ngày càng trở thành một phần quan trọng của môi trường kinh doanh, nhà đầu tư cần tập trung vào những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động và giá trị doanh nghiệp.
Mức độ tác động của các yếu tố môi trường và xã hội không giống nhau giữa các ngành. Chẳng hạn, phát thải khí nhà kính là vấn đề trọng yếu đối với các ngành thép, xi măng hoặc hóa chất, trong khi bảo mật dữ liệu và quyền riêng tư lại quan trọng hơn đối với doanh nghiệp công nghệ hay tài chính. Vì vậy, việc đánh giá tính bền vững cần dựa trên đặc điểm của từng ngành, thay vì áp dụng một bộ tiêu chí chung cho mọi doanh nghiệp.
Trước xu hướng nhiều quốc gia siết chặt tiêu chuẩn môi trường, doanh nghiệp có hoạt động gây ô nhiễm hoặc chậm chuyển đổi sang mô hình sản xuất bền vững sẽ phải đối mặt với nguy cơ gia tăng chi phí tuân thủ, mất lợi thế cạnh tranh và gặp rào cản khi xuất khẩu sang các thị trường lớn. Đây là rủi ro đặc biệt đáng lưu ý đối với những ngành có lượng phát thải cao hoặc phụ thuộc nhiều vào thị trường quốc tế.
Việc hiểu rõ doanh nghiệp sở hữu, nhận diện đầy đủ cả cơ hội lẫn rủi ro sẽ giúp nhà đầu tư xây dựng chiến lược phù hợp. Theo đó, tính bền vững không chỉ là tiêu chí đánh giá đơn thuần, mà còn phản ánh năng lực tạo giá trị dài hạn của doanh nghiệp.
Kết luận
Thị trường chứng khoán Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển cả về quy mô lẫn chất lượng, với số lượng doanh nghiệp niêm yết ngày càng gia tăng và mức độ phân hóa giữa các doanh nghiệp ngày càng rõ nét. Xu hướng này mang lại cho nhà đầu tư nhiều cơ hội lựa chọn hơn, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải nâng cao năng lực phân tích và sàng lọc doanh nghiệp trước khi đưa ra quyết định đầu tư.
Việc mở rộng khung đánh giá doanh nghiệp từ các chỉ tiêu tài chính truyền thống sang 5 trụ cột gồm sức khỏe tài chính và chất lượng lợi nhuận, mô hình kinh doanh và động lực tăng trưởng, quản trị doanh nghiệp, quản trị rủi ro và khả năng chống chịu, cùng tính bền vững sẽ giúp nhà đầu tư có cái nhìn toàn diện hơn về chất lượng doanh nghiệp. Cách tiếp cận này không nhằm tìm kiếm một doanh nghiệp hoàn hảo, mà hướng tới việc nhận diện đầy đủ cơ hội và rủi ro để lựa chọn những doanh nghiệp có nền tảng vững chắc, năng lực tạo giá trị dài hạn và khả năng thích ứng trước biến động của môi trường kinh doanh.
