Quản trị công ty trong doanh nghiệp có vốn nhà nước

“Thời điểm vàng” 2026

Từ năm 2008, Việt Nam đã là đối tác của OECD - Tổ chức Hợp tác phát triển kinh tế với 38 thành viên có nền kinh tế thị trường phát triển nhất thế giới. Đến năm 2021, với việc ký Biên bản ghi nhớ (MOU), quan hệ này đã nâng tầm hợp tác toàn diện.

Nghị quyết 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 về phát triển kinh tế nhà nước lần đầu tiên đưa chuẩn mực quản trị công ty OECD vào một văn kiện chính thức của Bộ Chính trị, xác định rõ ràng định hướng và dẫn dắt thực tiễn rất lớn.

Bà Hà Thị Thu Thanh - Chủ tịch VIOD

Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030, toàn bộ các tập đoàn, tổng công ty nhà nước phải áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD. Đây không chỉ là yêu cầu cấp thiết, là sự điều chỉnh quan trọng trong tư duy phát triển kinh tế nhà nước, mà còn là con đường để DNNN tiến tới chuẩn mực quốc tế, nâng cao tính minh bạch và hiệu quả.

Cùng với đó là sự xác lập chuẩn mực quản trị toàn cầu mới, với việc OECD đã chính thức thông qua bộ Nguyên tắc quản trị công ty sửa đổi vào năm 2023, có hiệu lực từ năm 2024, đặc biệt là ban hành hướng dẫn về quản trị công ty trong doanh nghiệp nhà nước phiên bản 2024 (gọi tắt là Bộ hướng dẫn ).

Điểm đột phá của Bộ hướng dẫn 2024 là lần đầu tiên đưa ra một chương riêng biệt về bền vững và khả năng phục hồi.

Điều này không chỉ phản ánh áp lực từ các rủi ro khí hậu, mà còn yêu cầu các doanh nghiệp phải tích hợp các yếu tố bền vững vào chiến lược cốt lõi để tăng cường khả năng chống chịu nhằm tạo ra các giá trị dài hạn trong xu thế phát triển tất yếu của kinh tế quốc gia và quốc tế .

Năm 2026, với việc thị trường chứng khoán Việt Nam được nâng hạng từ cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp có hiệu lực từ ngày 21/9/2026 đã và đang thúc đẩy sự cải thiện mạnh mẽ về khung pháp lý, cơ chế thanh toán và minh bạch thông tin, giúp củng cố niềm tin của giới đầu tư tổ chức quốc tế đối với nền kinh tế và thị trường tài chính trong nước, mở ra chu kỳ thu hút dòng vốn ngoại quy mô lớn và các quỹ đầu tư.

Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng, các nhà đầu tư tổ chức nước ngoài không còn chỉ nhìn vào chỉ số tài chính ngắn hạn. Họ đặt ra những yêu cầu khắt khe về trách nhiệm giải trình, tính trung lập cạnh tranh và đặc biệt là các chuẩn mực ESG.

Việc tuân thủ theo quy chuẩn của OECD chính là “giấy thông hành” để các doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận nguồn vốn ngoại, đảm bảo đối xử công bằng với mọi cổ đông, khẳng định uy tín trên “sân chơi” quốc nội và vươn ra quốc tế.

Chuẩn mực quản trị OECD - “la bàn” cho sự bứt phá của DNNN

Quan sát “khoảng trống” trong quản trị công ty tại các DNNN Việt Nam có thể nhìn thấy được như sau:

Thứ nhất, do bản chất các thành viên HĐQT của DNNN là người đại diện vốn nhà nước. Họ mang tinh thần này tham gia HĐQT của doanh nghiệp. Năng lực và điều kiện chuyên môn để trở thành thành viên HĐQT thực sự có thể chưa được trang bị đầy đủ. Nhiều HĐQT của DNNN được bổ nhiệm trên cơ sở chính trị, mà thiếu các tiêu chí minh bạch.

Người đại diện thường có trách nhiệm rất cao trong việc báo cáo và xin ý kiến các vấn đề mà HĐQT cần quyết định. Điều này làm giảm đi rõ rệt tính độc lập và hiệu quả giám sát - trái với các nguyên tắc của OECD khi yêu cầu HĐQT phải có năng lực, độc lập và được bảo vệ khỏi sự can thiệp chính trị.

Thứ hai, rủi ro trong quan hệ với các bên có liên quan, mà cổ đông Nhà nước thường có ảnh hưởng chi phối lớn.

Thứ ba, sự thiếu hụt trong minh bạch và trách nhiệm công bố thông tin. Mặc dù pháp luật đã yêu cầu công khai thông tin đối với DNNN, nhưng trên thực tế vẫn xảy ra tình trạng chất lượng công bố thông tin không đồng đều; nhiều doanh nghiệp công bố chậm hoặc chưa đầy đủ; các thông tin về giao dịch với bên liên quan, quản trị rủi ro, lương thưởng lãnh đạo… chưa được minh bạch như chuẩn mực quốc tế.

Thứ tư, hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro còn yếu. Các chức năng kiểm toán nội bộ và quản trị rủi ro tại các DNNN vẫn thiếu nguồn lực và chưa đủ tính độc lập, trách nhiệm giải trình chưa thật sự rõ ràng, thậm chí còn mang tính hình thức, làm giảm khả năng ngăn ngừa hoặc phát hiện các hành vi sai phạm ảnh hưởng đến uy tín và danh tiếng của doanh nghiệp

Thứ năm, cơ chế phòng chống xung đột lợi ích và bảo đảm cạnh tranh bình đẳng chưa hoàn thiện. Các hành vi vi phạm về quản trị chưa có chế tài đủ mạnh và có tính răn đe, làm suy yếu đi trách nhiệm giải trình và khiến các khuôn khổ quản trị mang tính hình thức và thủ tục, thay vì các tiêu chuẩn có thể được thực thi trên thực tế.

DNNN đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi mang tính bước ngoặt.

Bộ hướng dẫn 2024 của OECD nhấn mạnh nhu cầu Nhà nước phải là chủ sở hữu chủ động, am hiểu và chuyên nghiệp - hướng đến minh bạch và trách nhiệm giải trình tương đương với các công ty niêm yết; trang bị cho HĐQT mức độ tự chủ và độc lập phù hợp để đảm bảo tạo thêm giá trị; xác định rõ mục tiêu và kỳ vọng với DNNN, đặc biệt liên quan đến mục tiêu chính sách công. Để thực thi điều này, cần tập trung 5 yêu cầu cốt lõi sau:

1. Chuyên nghiệp hóa vai trò chủ sở hữu nhà nước: OECD yêu cầu phải tách biệt rõ ràng giữa chức năng sở hữu của Nhà nước với chức năng quản lý nhà nước và điều tiết thị trường nhằm tránh tình trạng “vừa đá bóng, vừa thổi còi”, hạn chế can thiệp hành chính trực tiếp vào hoạt động điều hành của doanh nghiệp, cho phép doanh nghiệp được tự chủ kinh doanh. Từ đó, giúp Nhà nước hành động như một chủ sở hữu am hiểu, chuyên nghiệp, tập trung vào thiết lập các mục tiêu chiến lược và giám sát hiệu quả, thay vì quản lý vụn vặt các hoạt động hàng ngày.

2. Nâng cao năng lực tự chủ và trách nhiệm của HĐQT: HĐQT cần được trao đầy đủ thẩm quyền để định hướng chiến lược và giám sát ban điều hành, cũng như hành động với tính độc lập, khách quan và liêm chính. Chuẩn mực OECD nhấn mạnh việc bổ nhiệm thành viên HĐQT phải dựa trên năng lực chuyên môn, thay vì các yếu tố chính trị để đảm bảo họ có thể đưa ra các quyết định tốt nhất vì lợi ích của doanh nghiệp.

3. Thiết lập “sân chơi bình đẳng” và trung lập cạnh tranh: Chuẩn mực OECD đảm bảo DNNN vận hành theo cơ chế thị trường, không có lợi thế hay bất lợi so với khu vực tư nhân. Điều này giúp khơi thông các điểm nghẽn, thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh và thu hút các nguồn lực xã hội cùng tham gia phát triển. Một môi trường cạnh tranh minh bạch sẽ giúp DNNN dễ dàng hợp tác, liên doanh và thu hút vốn từ khu vực tư nhân.

4. Đảm bảo minh bạch thông tin và trách nhiệm giải trình cao: DNNN quản lý tài sản của toàn dân, vì vậy phải tuân thủ, áp dụng các chuẩn mực kế toán, kiểm toán và công bố thông tin chất lượng cao tương đương với các công ty niêm yết. Sự minh bạch này không chỉ tăng cường sự tin tưởng của công chúng, giúp người dân giám sát hiệu quả sử dụng nguồn lực, mà còn là công cụ hữu hiệu để phòng chống tham nhũng, lãng phí và trục lợi cá nhân.

5. Tiên phong thực hiện phát triển bền vững: Bộ hướng dẫn 2024 của OECD đã bổ sung chương mới về phát triển bền vững, yêu cầu DNNN cần làm gương, tiên phong trong việc quản trị rủi ro khí hậu, trách nhiệm xã hội và chuyển đổi số. Việc tích hợp phát triển bền vững giúp doanh nghiệp tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế và tạo ra giá trị dài hạn, bền vững cho xã hội. Đây là điều kiện bắt buộc để DNNN vươn ra thị trường quốc tế và tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

DNNN đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi mang tính bước ngoặt: Khi thị trường vốn quốc tế trở thành thước đo, khi minh bạch trở thành yêu cầu bắt buộc và khi quản trị trở thành yếu tố quyết định giá trị.

Trong bối cảnh đó, áp dụng OECD không còn là lựa chọn mang tính “cải thiện”, mà là điều kiện để tồn tại và phát triển. Việc áp dụng chuẩn mực OECD không phải là sự “áp đặt” từ bên ngoài, mà là yêu cầu tự thân để DNNN tự đổi mới và nâng cao năng lực cạnh tranh. Đây là chìa khóa để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng các tập đoàn kinh tế nhà nước lớn mạnh, có khả năng dẫn dắt nền kinh tế và hội nhập sâu rộng.

Quản trị tốt không phải là một sự xa xỉ mang tính hành chính, đó là nền tảng cốt lõi của một DNNN vận hành hiệu quả, một nền kinh tế có khả năng cạnh tranh và là điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa các mục tiêu mà Việt Nam đề ra đến năm 2030.